قرآن سیره پیامبر را برای انسان سرمشق ابدی معرفی می نماید ، برای همه زمانها براین اساس تنها چیزی که باید به آن توجه نمود سیره حضرت را باید روز آمد نمود وبراساس زبان وادبیات وشیوه های بیانی امروزین در آورد ؛ دراین به برخی از موله ها که درسیره حضرت بر جسته هست با عنوانها ومولفه های اموزین موردئ توجه قرار می گیرد امید است که درسآموز براتی مخاطبان باشد
۱. اعتدال ومیانهروی
افراط و تفریط در همه امور از معضلات امروزین هست و یکی از بزرگترین چالشهای امروز، تقابلهای افراطی در عر زمینه ای است؛ سیره نبوی در دوران حضور در مدینه، الگوی «جامعهپردازی» بر اساس «پیماننامهها» (مانندپیمان مدینه ) است.
درس برای امروز: گذر از «دیگریسازی» به «دیگریشناسی» و همزیستی بر مبنای حقوق شهروندی.
متن پیماننامه مدینه که در آن قبایل یهود و اوس و خزرج به عنوان «امت واحده» در برابر دشمن خارجی شناخته شدند. اساس حکومت حضرت اینگونه با جامع نگری بنا نهاده شد اگرچه یهود پیمان شکنی و مشکل ساز شدند که برای خود آنها نیز زیان بار بود وبرای حکومت حضرت نیز هزینه ساز .
۲. تابآوری اجتماعی در برابر فشارهای ساختاری
حضرت در دوران رسالت از آغاز تا پایان این روش را در همه شرایط نشان داد از دعوت وتبلیغ در مکه تا شرایط نظامی مدینه ، پیامبر (ص) در شعب ابیطالب (۳ سال تحریم همهجانبه) و محاصرههای سیاسیِ مکه، رویکرد «صبرِ استراتژیک» را اتخاذ کرد. این نه به معنای تسلیم، بلکه به معنای حفظ تشکیلات و افزایش توانمندی در حینِ فشار است.
تابآوری اقتصادی و ساختاری: مدل «شِعب ابیطالب»
بحران شعب ابیطالب (سال ۷ تا ۱۰ بعثت)، طولانیترین تحریم همهجانبه (اجتماعی، اقتصادی و سیاسی) در تاریخ صدر اسلام است.
تحلیل مدیریت بحران: پیامبر (ص) در این مقطع، از «استراتژیِ بقای فعال» استفاده کرد. ایشان با تجمیعِ داراییهای خدیجه (س) و ابوطالب (ع)، یک نظامِ بازتوزیعِ منابع ایجاد کرد تا فشارِ گرسنگی منجر به فروپاشیِ ارادهی جمعی نشود.
مؤلفه تابآوری تابآوری در اینجا به معنای «حفظِ هویت در شرایطِ تقلیلِ منابع» است. پیامبر (ص) اجازه نداد تحریم، منجر به «تجزیهی گروهی» شود.
درس برای امروز: در بحرانهای اقتصادی، مهمتر از تأمینِ معیشت، حفظِ «انسجامِ روانیِ جامعه» و جلوگیری از قطبیسازی (ثروتمند/فقیر) در داخلِ ساختار است. درس دیگرتقویت خوداتکایی و حفظ امید جمعی در شرایط بحرانهای اقتصادی و تحریمها.
مدیریت بحران در شرایطِ «شکستِ تاکتیکی»: مدل «جنگ احد»
جنگ احد نمونهی کلاسیکِ تبدیلِ یک بحرانِ نظامی به یک فرصتِ بازسازیِ روانی است. پس از شایعهی قتلِ پیامبر و شکستِ مسلمانان، جامعه دچارِ شوکِ روانی و بحرانِ اعتمادبهنفس شد.
تحلیل مدیریت بحران: پیامبر (ص) بلافاصله پس از بازگشت به مدینه، دستورِ عملیاتِ «حمراءُ الأسد» را صادر کرد. ایشان فرمود تنها کسانی که در احد مجروح شدهاند باید در این تعقیب شرکت کنند. این اقدام، یک «مانورِ قدرتِ نمادین» برای ترمیمِ روحیه بود.
مؤلفه مقاومت و تابآوری: تواناییِ برخاستن پس از ضربه پیامبر به جای سرزنشِ صرفِ خطاکاران، با نزولِ آیاتِ «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ»، فضایِ عاطفی جامعه را بازسازی کرد تا بحرانِ نظامی به بحرانِ مشروعیت تبدیل نشود.
درس برای امروز: در مدیریتِ سازمان یا جامعه، پس از هر شکست، باید بلافاصله یک «پیروزیِ کوچک یا
پیشبینی و پیشگیری مدل «هجرت به مدینه»
مدیریت بحران تنها برخورد با واقعه نیست، بلکه «پیشبینیِ خطر» است. هجرت حضرت ابتدا ابتکار ومدیریت خود حضرت است وسپس از سوی خداوند مورد تایید و پشتیبانی است ؛ لذا حضرات لبتدا به پیروان رهنمون هجرت داد به سوی حبشه که ضمن انتقال پیام و صدای مظلومیت ترویج دین نیز بود وهریک از مهاجران پیک فرهنگی بودند و مبلغ و پیام رسان در میان حبشه ، چنانکه پادشاه حبشه پیام قرآن را تایید و حتی خود ایمان آورد ؛
تحلیل مدیریت بحران: علت و تصمیم هجرت زمانی بود که سران قریش در «دارالندوه» تصمیم به ترور جمعی پیامبر گرفتند، ایشان از روش خاص جایگزین استفاده کرد واین روشهارا در پیش گرفت تا هجرت خود با موفقیت پیش رفت :
- جایگزینی حضرت علی (ع) در بستر (عنصر غافلگیری).
- انتخاب مسیر غیرمتعارف (جنوب به جای شمال).
- استفاده از شبکه اطلاعاتی (خانواده ابوبکر و چوپانان برای محو اثر پا).
مؤلفه مقاومت و تابآوری: ایجادِ ظرفیتهای جایگزین پیامبر پیش از وقوع ترور، پایگاهِ جدید (مدینه) را از طریق بیعتهای عقبه آماده کرده بود.
درس برای امروز: مدیریت بحرانِ هوشمند، متکی بر «اطلاعاتِ دقیق» و «جایگزینسازیِ سریعِ ساختارها» پیش از فروپاشیِ ساختارِ قدیمی است.
تابآوریِ ومقاتومت دیپلماتیک و صلحِ راهبردی: مدل «صلح حدیبیه»
گاهی بحران، ناشی از «بنبستِ سیاسی» است.پیامبر برای این شرایط ره برد ومدیریت شگفت آوری ابتکار نمود وبا استفاده از فرهنگ عرب و قبایل عربی که در سال ششم هجری، که قریش از ورود مسلمانان به مکه ممانعتِ نمودند ، این ممانعت یک بحرانِ حیثیتی برای پیامبر و مسلمانان ایجاد کرد وحضرت دراین شرایط راهبردی اتخاذ کرد که از این بحران به بهترین روش عبور نماید.
تحلیل مدیریت بحران: پیامبر (ص) با پذیرشِ ظاهریِ شرایطِ ناعادلانه (مانند بازگرداندن پناهندگانِ مسلمان به مکه)، «بحرانِ اصطکاکِ نظامی» را به «فرصتِ نفوذِ نرم» تبدیل کرد.
مؤلفه تابآوری: سعهی صدرِ استراتژیک. پیامبر از «تاکتیک» (ورود به مکه در آن سال) گذشت تا به «استراتژی» (رسمیت یافتن اسلام به عنوان قدرتِ سیاسی و صلحِ ده ساله) دست یابد.
درس برای امروز: تابآوری سیاسی یعنی نلرزیدن در برابر فشارهای کوتاهمدت و افکار عمومیِ تهییجشده، به قیمتِ حفظِ منافعِ کلان و بلندمدت.
یکی از مهمترین روشهای پیامبر اخلاقِ تعامل با «غیرِ همفکر» (مدارا و نرمخویی)
قرآن کریم، موفقیت پیامبر در جذب قلوب را مرهون «لِیْن» (نرمی) او میداند: «فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ…» (آلعمران، ۱۵۹). این در تقابل با «سختگیریهای ایدئولوژیک» است که امروزه مانع گفتوگو میشود.این شیوه حضرت از س.وی خدا وند به «خلق عظیم » یاد شده است ؛ این روشی بود که نه تنها جزیره العرب بلکه در ممالک دیگر نیز قرنها بعد از زمان صدر اسلام کاربرد داشت در رونق وپیشرفت اسلام و خاورشناسان به آن اعتراف نموده ومفصل پرداخته اند .
درس برای امروز: جایگزینیِ «تکفیر و تخریب» با «گفتوگو و جذب» در تعاملات میانفردی و اجتماعی.
تحلیلِ نسبتِ میانِ نرمخویی و نفوذ اجتماعی که در المیزان و آثار دیگر به این موضوع پرداخته شده است .
مدیریت دانش و نقدپذیری
پیامبر (ص) در بسیاری از امور نظامی و اجرایی، مشورت میگرفت (فَشَاوِرْهُمْ فِی الْأَمْرِ). نمونه های زیادی در این باره گزارش های تاریخی هست از جمله پیشنهاد «سلمان فارسی» در جنگ خندق (حفر خندق)، نشاندهنده استقبالِ عالیترین سطحِ رهبری از ایدههای نوآورانه حتی از فرهنگهای بیگانه (فرهنگ ایرانی) است.
نمونه دیگر در جنگ احد بود که مشورت گرفت به بیرون از مدینه بروند یا در داخل شهر که نظر مشاوران را بر نظر خود مقدم داشت . نمونه های زیادی از مشورت و نقد پذیری در سیره حضرت هست .
درس برای امروز: ضرورتِ نهادینهسازیِ عقلانیتِ جمعی و بهرهگیری از خردِ جهانی برای حل مسائل داخلی.
نتیجهگیری: سنت نبوی (ص) یک «سنتِ ایستا» برای تقلیدِ ظاهری نیست؛ بلکه یک «منطقِ پویا» برای مهندسیِ زیستِ مومنانه در دنیای مدرن است.