بخش اول: حضرت فاطمه (س) و راز نامگذاری
پرسش چالشی: چرا حضرت فاطمه (س) به این نام نامیده شده و این نام، چه رازی در خود دارد؟
۱. معنای لغوی «فطم»
واژهٔ «فاطمه» از ریشهٔ «فطم» گرفته شده است. «فطم» در لغت، به معنای بازگرفتن کودک از شیر مادر است و سپس به هر گونه بریدن و جدایی اطلاق می‌شود. بنابراین، «فاطمه» یعنی زنی که از چیزی بریده و جدا شده است. و این معنا، با نامگذاری حضرت فاطمه (س) تناسب کامل دارد؛ زیرا او از آتش جهنم بریده شده است.
این معنا، در روایات اسلامی نیز مورد توجه قرار گرفته است. پیامبر اکرم (ص) در تفسیر نام «فاطمه» می‌فرمایند: «إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ لِأَنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَطَمَ مَنْ أَحَبَّهَا مِنَ النَّارِ»؛ فاطمه (س) به این جهت فاطمه نامیده شد که خداوند کسی را که دوست اوست از جهنم بریده است [1]. بنابراین، نام «فاطمه» نه یک نام معمولی، بلکه یک نام الهی است که از سوی خداوند انتخاب شده است.
۲. نامگذاری توسط خداوند
نامگذاری حضرت فاطمه (س) توسط خداوند انجام گرفته است. پیامبر اکرم (ص) در روایتی می‌فرمایند: «شَقَّ اللهُ لَکِ یَا فَاطِمَةُ اسْماً مِنْ أَسْمَائِهِ، فَهُوَ الْفَاطِرُ وَ أَنْتِ فَاطِمَةُ وَ شِبْهُهُ»؛ ای فاطمه! خداوند متعال برای تو نامی از نام‌های خودش مشتق نمود که او فاطر است و تو فاطمه و مشابه او هستی [2]. بنابراین، نام «فاطمه» از نام «فاطر» (آفریننده) گرفته شده است.
این نامگذاری، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت فاطمه (س) است. او نه با یک نام معمولی، بلکه با نامی از نام‌های خداوند نامیده شده است. و این، نشان‌دهندهٔ آن است که او در پیشگاه خداوند، جایگاهی ویژه دارد.
۳. بریده شدن از آتش
روایات متعددی دربارهٔ معنای نام «فاطمه» و پیوند آن با بریده شدن از آتش وارد شده است. امام باقر (ع) از پدرانش نقل می‌کند که فرمودند: «إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ الطَّاهِرَةُ لِطَهَارَتِهَا مِنْ کُلِّ دَنَسٍ وَ طَهَارَتِهَا مِنْ کُلِّ رَفَثٍ»؛ فاطمه دختر محمد (ص)، طاهره نامیده شد چون از هر پلیدی و آلودگی پاک و مطهر است [3]. بنابراین، نام «فاطمه» هم به معنای بریده شدن از آتش است و هم به معنای پاکی از هر آلودگی.
این دو معنا، با یکدیگر پیوند دارند. حضرت فاطمه (س) از آتش جهنم بریده شده است، زیرا از هر پلیدی و آلودگی پاک است. و این پاکی، نه یک پاکی معمولی، بلکه یک پاکی الهی است که خداوند به او عطا کرده است.
۴. بریده شدن دوستان از آتش
نام «فاطمه» تنها به بریده شدن خود حضرت فاطمه (س) از آتش اشاره ندارد؛ بلکه به بریده شدن دوستان و شیعیان او نیز اشاره دارد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «إِنَّمَا سُمِّیَتِ ابْنَتِی فَاطِمَةَ لِأَنَّ اللهَ فَطَمَهَا وَ فَطَمَ مُحِبِّیهَا مِنَ النَّارِ»؛ دخترم فاطمه (س) به این جهت فاطمه نامیده شده که خداوند او و دوستانش را از جهنم بریده است [4].
این روایت، نشان‌دهندهٔ گسترهٔ این نامگذاری است. نام «فاطمه» نه تنها برای حضرت فاطمه (س)، بلکه برای همهٔ دوستان و شیعیان او نیز بریده شدن از آتش را به همراه دارد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او به‌عنوان کسی است که دوستانش نیز از طریق او از آتش نجات می‌یابند.
۵. راز نامگذاری
نامگذاری حضرت فاطمه (س) به «فاطمه»، یک نامگذاری معمولی نیست؛ یک نامگذاری الهی است. خداوند، او را از آتش بریده است و این بریده شدن، نه تنها برای خود او، بلکه برای دوستان و شیعیانش نیز هست. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
و این، همان درسی است که بخش اول مقالهٔ «راز نام‌ها» به ما می‌آموزد: حضرت فاطمه (س) نه تنها در دنیا بانوی برگزیدهٔ خداوند بود، بلکه نام او نیز از نام‌های خداوند گرفته شده و این نام، بریده شدن از آتش را برای او و دوستانش به همراه دارد.
بخش دوم: حضرت فاطمه (س) و فاطمه بودن
پرسش چالشی: روایات اسلامی، چگونه «فاطمه بودن» حضرت زهرا (س) را تبیین می‌کنند و این نام، چه پیوندی با نجات شیعیان از آتش دارد؟
۱. فاطمه، نامی از نام‌های خداوند
نام «فاطمه» تنها یک نام معمولی نیست؛ نامی است که از نام‌های خداوند مشتق شده است. پیامبر اکرم (ص) در روایتی می‌فرمایند: «شَقَّ اللهُ لَکِ یَا فَاطِمَةُ اسْماً مِنْ أَسْمَائِهِ، فَهُوَ الْفَاطِرُ وَ أَنْتِ فَاطِمَةُ وَ شِبْهُهُ»؛ ای فاطمه! خداوند متعال برای تو نامی از نام‌های خودش مشتق نمود که او فاطر است و تو فاطمه و مشابه او هستی [۵]. این روایت، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت فاطمه (س) است.
این نامگذاری، نه یک انتخاب بشری، بلکه یک انتخاب الهی است. خداوند، حضرت فاطمه (س) را با نامی از نام‌های خودش نامیده است. و این، نشان‌دهندهٔ آن است که او در پیشگاه خداوند، جایگاهی ویژه دارد؛ جایگاهی که هیچ‌کس دیگر به آن نمی‌رسد.
۲. بریده شدن از آتش
معنای اصلی نام «فاطمه»، بریده شدن از آتش است. پیامبر اکرم (ص) در روایتی می‌فرمایند: «إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ لِأَنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَطَمَ مَنْ أَحَبَّهَا مِنَ النَّارِ»؛ فاطمه (س) به این جهت فاطمه نامیده شد که خداوند کسی را که دوست اوست از جهنم بریده است [۶]. این روایت، نشان‌دهندهٔ پیوند نام «فاطمه» با نجات از آتش است.
این بریده شدن، نه یک بریده شدن معمولی، بلکه یک بریده شدن الهی است. خداوند، حضرت فاطمه (س) را از آتش بریده است و این بریده شدن، نه تنها برای خود او، بلکه برای دوستان و شیعیانش نیز هست. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او به‌عنوان کسی است که دوستانش نیز از طریق او از آتش نجات می‌یابند.
۳. فاطمه و شیعیانش
روایات متعددی تأکید می‌کنند که نام «فاطمه» تنها به نجات خود او از آتش اشاره ندارد؛ بلکه به نجات شیعیان و دوستان او نیز اشاره دارد. ابن عباس به معاویه گفت: «آیا می‌دانی چرا فاطمه (س) فاطمه نامیده شد؟ گفت: نه. گفت: به خاطر اینکه خداوند او و شیعیانش را از آتش نجات داده و در امانند و من خودم این مطلب را از رسول اکرم (ص) شنیدم» [۷].
همچنین پیامبر اکرم (ص) به امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: «یَا عَلِیُّ! أَتَدْرِی لِمَ سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ؟ فَقَالَ عَلِیٌّ: یَا رَسُولَ اللهِ! لِمَ سُمِّیَتْ؟ قَالَ: لِأَنَّهَا فُطِمَتْ هِیَ وَ شِیعَتُهَا مِنَ النَّارِ»؛ ای علی! می‌دانی چرا فاطمه (س) فاطمه نامیده شد؟ امیرالمؤمنین (ع) فرمود: چرا نامیده شد؟ رسول خدا (ص) فرمود: زیرا او و شیعیانش از آتش جهنم در امانند [۸]. این روایت، نشان‌دهندهٔ گسترهٔ این نامگذاری است.
۴. فاطمه و ذریه‌اش
نام «فاطمه» نه تنها شامل شیعیان او، بلکه شامل ذریه و فرزندان او نیز می‌شود. حضرت علی (ع) از رسول خدا (ص) نقل می‌کنند که فرمودند: «سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ لِأَنَّ اللهَ فَطَمَهَا وَ ذُرِّیَّتَهَا مِنَ النَّارِ مَنْ لَقِیَ اللهَ مِنْهُمْ بِالتَّوْحِیدِ وَ الْإِیمَانِ بِمَا جِئْتُ بِهِ»؛ فاطمه (س) از آن جهت فاطمه نامیده شد که خداوند خود آن حضرت و ذریه‌اش را از آتش بریده و قطع نموده است؛ البته اگر ذریه آن حضرت با توحید و با حفظ ایمان خداوند متعال را ملاقات کرده باشند و به آنچه که من از جانب خداوند برای مردم آورده‌ام معتقد باشند و به آن عمل کنند [۹].
این روایت، نشان‌دهندهٔ یک نکتهٔ مهم است: نجات ذریه و شیعیان حضرت فاطمه (س)، مشروط به ایمان و توحید است. بنابراین، نام «فاطمه» تنها یک نام تشریفاتی نیست؛ یک مسئولیت نیز هست. کسی که خود را از شیعیان حضرت فاطمه (س) می‌داند، باید در مسیر توحید و ایمان گام بردارد.
۵. فاطمه و شفاعت
نام «فاطمه» با شفاعت او در قیامت نیز پیوند دارد. امام باقر (ع) می‌فرمایند: «حضرت فاطمه (س) در روز قیامت، در مقابل دروازه جهنم توقف خواهد نمود. پس در آن هنگام میان چشمان هرکسی نوشته می‌شود که کافر است یا مؤمن. آنگاه به دوستدار فاطمه به دلیل گناهانش امر می‌شود که داخل جهنم گردد.
هنگامی که فاطمه (س) در میان دو چشم وی می‌بیند که او محب و دوستدار او بوده، می‌گوید: پروردگار من! ای آقای من! مرا فاطمه نامیدی و وعده دادی که به وسیله من، هر کس را که شیعه من و فرزندانم باشد از آتش نجات دهی، وعده تو حق است و تخلف نمی‌پذیرد» [۱۰].
خداوند در پاسخ می‌فرماید: «راست می‌گویی ای فاطمه! من تو را فاطمه نامیدم و کسی که تو و فرزندانت را دوست داشته و شیعه شما باشد از آتش نجات می‌دهم و وعده من حق است و خلف وعده نخواهم کرد» [۱۱]. این روایت، نشان‌دهندهٔ پیوند نام «فاطمه» با شفاعت او در قیامت است.
۶. از نام تا نجات
نام «فاطمه»، نامی است که از نام‌های خداوند مشتق شده و معنای آن، بریده شدن از آتش است. این بریده شدن، نه تنها برای خود حضرت فاطمه (س)، بلکه برای شیعیان، دوستان و ذریهٔ او نیز هست. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او به‌عنوان کسی است که نامش، ضامن نجات شیعیانش از آتش است.
و این، همان درسی است که بخش دوم مقالهٔ «راز نام‌ها» به ما می‌آموزد: حضرت فاطمه (س) نه تنها در دنیا بانوی برگزیدهٔ خداوند بود، بلکه نام او نیز ضامن نجات شیعیانش از آتش است. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
بخش سوم: حضرت فاطمه (س) و بتول بودن
پرسش چالشی: چرا حضرت فاطمه (س) «بتول» نامیده شده و این لقب، چه جایگاهی به او می‌بخشد؟
۱. معنای بتول
«بتول» در لغت، به معنای زنی است که از خون حیض و نفاس بریده شده است. پیامبر اکرم (ص) در پاسخ به پرسشی دربارهٔ معنای «بتول» فرمودند: «الْبَتُولُ الَّتِی لَمْ تَرَ حُمْرَةً قَطُّ، أَیْ لَمْ تَحِضْ، فَإِنَّ الْحَیْضَ مَکْرُوهٌ فِی بَنَاتِ الْأَنْبِیَاءِ»؛ بتول آن زنی است که هرگز سرخی نبیند؛ یعنی خون حیض نبیند، زیرا خون حیض برای دختران انبیا مکروه و ناپسند است [۱۲]. بنابراین، «بتول» به معنای پاکی از خون حیض و نفاس است.
این معنا، نشان‌دهندهٔ طهارت ویژهٔ حضرت فاطمه (س) است. او نه تنها از هر پلیدی و آلودگی پاک است، بلکه از خون حیض و نفاس نیز بریده شده است. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۲. بتول بودن حضرت فاطمه (س)
پیامبر اکرم (ص) در روایتی، هم حضرت مریم (س) و هم حضرت فاطمه (س) را «بتول» خوانده‌اند. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرماید: «از پیغمبر (ص) پرسیده شد: معنای بتول چیست؟
زیرا ما از تو شنیدیم که می‌گفتی: مریم و فاطمه، هر دو بتول هستند. فرمود: بتول آن زنی است که هرگز سرخی نبیند؛ یعنی خون حیض نبیند» [۱۳]. این روایت، نشان‌دهندهٔ آن است که حضرت فاطمه (س) همانند حضرت مریم (س)، از طهارت ویژه‌ای برخوردار است.
این طهارت، نه یک طهارت معمولی، بلکه یک طهارت الهی است. خداوند، حضرت فاطمه (س) را از خون حیض و نفاس بریده است تا او در پیشگاه خود، پاک و مطهر باشد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۳. بتول و برتری بر زنان
ابن اثیر از علمای اهل سنت، دربارهٔ معنای «بتول» می‌گوید: «سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ بِالْبَتُولِ لِانْقِطَاعِهَا عَنْ نِسَاءِ زَمَانِهَا فَضْلًا وَ دِیناً وَ حَسَباً»؛ فاطمه (س) به بتول نامگذاری شده است؛ به خاطر اینکه از نظر دین و حسب و شرف بر زنان عالم برتری دارد [۱۴]. بنابراین، «بتول» تنها به معنای پاکی از خون حیض نیست؛ به معنای برتری بر زنان زمانه نیز هست.
این برتری، نه یک برتری معمولی، بلکه یک برتری الهی است. حضرت فاطمه (س) از نظر دین، حسب و شرف، بر همهٔ زنان عالم برتری دارد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۴. بتول و طهارت
امام باقر (ع) در روایتی، حضرت فاطمه (س) را «طاهره» خوانده و دلیل آن را چنین بیان می‌کنند: «إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ الطَّاهِرَةُ لِطَهَارَتِهَا مِنْ کُلِّ دَنَسٍ وَ طَهَارَتِهَا مِنْ کُلِّ رَفَثٍ وَ مَا رَأَتْ قَطُّ حُمْرَةً وَ لَا نِفَاساً»؛ فاطمه دختر محمد (ص)، طاهره نامیده شد چون از هر پلیدی و آلودگی پاک و مطهر است و هرگز خون حیض و نفاس ندید [۱۵]. این روایت، بتول بودن و طاهره بودن حضرت فاطمه (س) را به هم پیوند می‌دهد.
این پیوند، نشان‌دهندهٔ آن است که بتول بودن، تنها یک لقب نیست؛ یک حقیقت الهی است که در وجود حضرت فاطمه (س) تجلی یافته است. او هم از خون حیض و نفاس پاک است و هم از هر پلیدی و آلودگی. و این، نشان‌دهندهٔ طهارت کامل اوست.
۵. از بتول تا طهارت
«بتول» لقبی است که هم به معنای پاکی از خون حیض و نفاس است و هم به معنای برتری بر زنان زمانه. و حضرت فاطمه (س) هم از این طهارت برخوردار است و هم از این برتری. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
و این، همان درسی است که بخش سوم مقالهٔ «راز نام‌ها» به ما می‌آموزد: حضرت فاطمه (س) نه تنها در دنیا بانوی برگزیدهٔ خداوند بود، بلکه با لقب «بتول»، طهارت و برتری او بر همهٔ زنان عالم آشکار می‌شود.
بخش چهارم: حضرت فاطمه (س) و زهرا بودن
پرسش چالشی: چرا حضرت فاطمه (س) «زهرا» نامیده شده و این لقب، چه پیوندی با نورانیت او دارد؟
۱. معنای زهرا
«زهرا» در لغت، به معنای درخشنده و نورافشان است. این لقب، نشان‌دهندهٔ نورانیت حضرت فاطمه (س) است. اما این نورانیت، نه یک نورانیت ظاهری، بلکه یک نورانیت الهی است که در وجود او تجلی یافته است. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۲. نورانیت برای امیرالمؤمنین (ع)
ابوهاشم عسکری می‌گوید: از امام حسن عسکری (ع) سؤال کردم: چرا فاطمه (س) زهرا نامیده شد؟ فرمودند: «کَانَ وَجْهُهَا یَزْهَرُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ کَالشَّمْسِ الضَّاحِیَةِ وَ عِنْدَ الزَّوَالِ کَالْقَمَرِ الْمُنِیرِ وَ عِنْدَ غُرُوبِ الشَّمْسِ کَالْکَوْکَبِ الدُّرِّیِّ»؛ نور صورت آن بزرگوار برای امیرالمؤمنین (ع) در اول روز، مانند خورشید می‌درخشید و هنگام زوال، مانند ماه منیر بود و هنگام غروب، مانند ستارگان درخشان می‌درخشید [۱۶]. این روایت، نشان‌دهندهٔ نورانیت ویژهٔ حضرت فاطمه (س) برای امیرالمؤمنین (ع) است.
این نورانیت، نه یک نورانیت معمولی، بلکه یک نورانیت الهی است. حضرت فاطمه (س) در طول روز، با نور خود، امیرالمؤمنین (ع) را روشن می‌کرد. و این، نشان‌دهندهٔ پیوند عمیق میان آن دو و جایگاه والای حضرت فاطمه (س) است.
۳. خیمهٔ یاقوت در بهشت
حسن بن یزید می‌گوید: به امام صادق (ع) عرض کردم: چرا فاطمه (س) زهرا نامیده شد؟ فرمودند: «لِأَنَّ لَهَا فِی الْجَنَّةِ قُبَّةً مِنْ یَاقُوتٍ حَمْرَاءَ، ارْتِفَاعُهَا فِی الْهَوَاءِ مَسِیرَةُ سَنَةٍ، مُعَلَّقَةٌ بِقُدْرَةِ الْجَبَّارِ، لَا عَلَاقَةَ لَهَا مِنْ فَوْقِهَا فَتُعَلَّقَهَا وَ لَا دِعَامَةَ لَهَا مِنْ تَحْتِهَا فَتَلْزَمَهَا، لَهَا مِائَةُ أَلْفِ بَابٍ، عَلَى کُلِّ بَابٍ أَلْفٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ، یَرَاهَا أَهْلُ الْجَنَّةِ کَمَا یَرَى أَحَدُکُمُ الْکَوْکَبَ الدُّرِّیَّ الزَّاهِرَ فِی أُفُقِ السَّمَاءِ، فَیَقُولُونَ: هَذِهِ الزَّهْرَاءُ لِفَاطِمَةَ».
چون آن حضرت در بهشت خیمه‌ای از یاقوت سرخ دارد که ارتفاعش در هوا مسیر یک سال راه است و به قدرت خداوند معلق است... اهل بهشت آن را می‌بینند، همچنان که شما یکی از ستارگان درخشنده را در افق آسمان می‌بینید و می‌گویند: اینها همه از آن فاطمه زهرا (س) است [۱۷]. این روایت، نشان‌دهندهٔ نورانیت حضرت فاطمه (س) در بهشت است.
این خیمهٔ یاقوت، نه یک خیمهٔ معمولی، بلکه یک خیمهٔ الهی است که خداوند برای حضرت فاطمه (س) در بهشت آماده کرده است. و اهل بهشت، آن را مانند ستاره‌ای درخشان در آسمان می‌بینند. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در بهشت است.
۴. زهرا و نورانیت در بهشت
لقب «زهرا» تنها به نورانیت دنیایی حضرت فاطمه (س) اشاره ندارد؛ بلکه به نورانیت اخروی او نیز اشاره دارد. او در بهشت، خیمه‌ای از یاقوت سرخ دارد که اهل بهشت آن را مانند ستاره‌ای درخشان می‌بینند. و این، نشان‌دهندهٔ آن است که نورانیت حضرت فاطمه (س) در دنیا و آخرت ادامه دارد.
این نورانیت، نه یک نورانیت معمولی، بلکه یک نورانیت الهی است که خداوند به او عطا کرده است. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۵. از زهرا تا نورانیت
«زهرا» لقبی است که به معنای درخشنده و نورافشان است. و حضرت فاطمه (س) هم در دنیا با نور خود، امیرالمؤمنین (ع) را روشن می‌کرد و هم در آخرت، خیمه‌ای از یاقوت سرخ دارد که اهل بهشت آن را مانند ستاره‌ای درخشان می‌بینند. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
و این، همان درسی است که بخش چهارم مقالهٔ «راز نام‌ها» به ما می‌آموزد: حضرت فاطمه (س) نه تنها در دنیا بانوی برگزیدهٔ خداوند بود، بلکه با لقب «زهرا»، نورانیت او در دنیا و آخرت آشکار می‌شود.
بخش پنجم: حضرت فاطمه (س) و سیادت بر زنان
پرسش چالشی: چرا حضرت فاطمه (س) «سیّدة نساء العالمین» خوانده شده و این سیادت، چه جایگاهی به او می‌بخشد؟
۱. سیّدة نساء العالمین
پیامبر اکرم (ص) در روایتی، حضرت فاطمه (س) را «سیّدة نساء العالمین» خوانده‌اند. ابن ابی الحدید می‌گوید: «قَدْ تَوَاتَرَ الْخَبَرُ عَنْهُ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ أَنَّهُ قَالَ: فَاطِمَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ»؛ همانا این سخن از پیامبر اکرم (ص) به تواتر نقل شده است که فرمود: فاطمه (س) سیّده زنان عالمیان است [۱۸]. این روایت، نشان‌دهندهٔ برتری حضرت فاطمه (س) بر همهٔ زنان جهان است.
این سیادت، نه یک سیادت معمولی، بلکه یک سیادت الهی است. پیامبر اکرم (ص) با صراحت، حضرت فاطمه (س) را «سیّده زنان عالمیان» خوانده است. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۲. سیادت بر اولین و آخرین
سیادت حضرت فاطمه (س) نه تنها به زنان زمانهٔ خودش محدود نمی‌شود؛ بلکه شامل همهٔ زنان از اولین و آخرین است. پیامبر اکرم (ص) در روایتی می‌فرمایند: «أَمَّا ابْنَتِی فَاطِمَةُ فَإِنَّهَا سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ»؛ اما دخترم فاطمه (س)، همانا او سیّده زنان عالمیان از اولین و آخرین است [۱۹]. این روایت، نشان‌دهندهٔ گسترهٔ سیادت حضرت فاطمه (س) است.
این گستره، نه یک گسترهٔ معمولی، بلکه یک گسترهٔ الهی است. حضرت فاطمه (س) نه تنها بر زنان زمانهٔ خودش، بلکه بر همهٔ زنان از آغاز خلقت تا قیامت سیادت دارد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۳. سیادت و شفاعت
سیادت حضرت فاطمه (س) با شفاعت او در قیامت نیز پیوند دارد. پیامبر اکرم (ص) در روایتی می‌فرمایند: «فَأَیُّمَا امْرَأَةٍ صَلَّتْ فِی الْیَوْمِ وَ اللَّیْلَةِ خَمْسَ صَلَوَاتٍ وَ صَامَتْ شَهْرَ رَمَضَانَ وَ حَجَّتْ بَیْتَ اللهِ الْحَرَامَ وَ زَکَّتْ مَالَهَا وَ أَطَاعَتْ زَوْجَهَا وَ وَالَتْ عَلِیاً بَعْدِی دَخَلَتِ الْجَنَّةَ بِشَفَاعَةِ ابْنَتِی فَاطِمَةَ»؛
هر زنی که روز و شب نمازهای پنجگانه را بخواند، ماه رمضان را روزه بگیرد، بیت الله الحرام را زیارت کند، زکات بدهد، از شوهرش اطاعت کند و بعد از من علی (ع) را دوست بدارد، به شفاعت دخترم فاطمه (س) داخل بهشت شود [۲۰]. این روایت، نشان‌دهندهٔ پیوند سیادت حضرت فاطمه (س) با شفاعت اوست.
این پیوند، نشان‌دهندهٔ آن است که سیادت حضرت فاطمه (س) تنها یک عنوان تشریفاتی نیست؛ یک مسئولیت نیز هست. او در قیامت، سیّده زنان است و از این جایگاه، برای شفاعت آنان استفاده می‌کند. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۴. سیادت و برتری بر مریم (س)
سیادت حضرت فاطمه (س) بر همهٔ زنان، حتی بر حضرت مریم (س) نیز هست. پیامبر اکرم (ص) در روایتی می‌فرمایند: «قِیلَ: یَا رَسُولَ اللهِ! أَهِیَ سَیِّدَةٌ لِنِسَاءِ عَالَمِهَا؟ فَقَالَ: ذَاکَ لِمَرْیَمَ بِنْتِ عِمْرَانَ، فَأَمَّا ابْنَتِی فَاطِمَةُ فَهِیَ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ»؛ گفتند: یا رسول الله!
آیا او سیّده زنان عالم خویش است؟ فرمود: این سخن برای مریم دختر عمران باشد؛ اما دخترم فاطمه (س) سیّده زنان از پیشینیان و آیندگان است [۲۱]. این روایت، نشان‌دهندهٔ برتری حضرت فاطمه (س) بر حضرت مریم (س) است.
این برتری، نه یک برتری معمولی، بلکه یک برتری الهی است. حضرت فاطمه (س) نه تنها بر زنان زمانهٔ خودش، بلکه بر حضرت مریم (س) نیز برتری دارد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۵. سیادت و محبت
سیادت حضرت فاطمه (س) با محبت او نیز پیوند دارد. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «یَا سَلْمَانُ! مَنْ أَحَبَّ فَاطِمَةَ ابْنَتِی فَهُوَ فِی الْجَنَّةِ مَعِی وَ مَنْ أَبْغَضَهَا فَهُوَ فِی النَّارِ»؛ ای سلمان! هر که فاطمه (س) را دوست بدارد او در بهشت با من باشد و هر که فاطمه (س) را دشمن بدارد او در آتش باشد [۲۲]. این روایت، نشان‌دهندهٔ پیوند سیادت حضرت فاطمه (س) با محبت اوست.
این پیوند، نشان‌دهندهٔ آن است که سیادت حضرت فاطمه (س) تنها یک عنوان نیست؛ یک معیار نیز هست. کسی که او را دوست بدارد، در بهشت با پیامبر (ص) خواهد بود و کسی که او را دشمن بدارد، در آتش خواهد بود. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۶. از سیادت تا اطمینان
سیادت حضرت فاطمه (س) بر زنان عالم، از «سیّدة نساء العالمین» تا «سیّدة نساء العالمین من الاولین و الآخرین»، از شفاعت او تا برتری بر حضرت مریم (س)، و از محبت او تا دشمنی با او، همهٔ اینها نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
و این، همان درسی است که بخش پنجم مقالهٔ «راز نام‌ها» به ما می‌آموزد: حضرت فاطمه (س) نه تنها در دنیا بانوی برگزیدهٔ خداوند بود، بلکه با لقب «سیّدة نساء العالمین»، سیادت او بر همهٔ زنان از اولین و آخرین آشکار می‌شود.
بخش ششم: حضرت فاطمه (س) و محبت
پرسش چالشی: چرا محبت حضرت فاطمه (س) در روایات نبوی، این‌قدر اهمیت دارد و این محبت، چه پیوندی با نجات از آتش دارد؟
۱. محبت فاطمه (س) و بهشت
پیامبر اکرم (ص) در روایتی می‌فرمایند: «یَا سَلْمَانُ! مَنْ أَحَبَّ فَاطِمَةَ ابْنَتِی فَهُوَ فِی الْجَنَّةِ مَعِی وَ مَنْ أَبْغَضَهَا فَهُوَ فِی النَّارِ»؛ ای سلمان! هر که فاطمه (س) را دوست بدارد او در بهشت با من باشد و هر که فاطمه (س) را دشمن بدارد او در آتش باشد [۲۳]. این روایت، نشان‌دهندهٔ پیوند محبت حضرت فاطمه (س) با بهشت و آتش است.
این پیوند، نه یک پیوند معمولی، بلکه یک پیوند الهی است. پیامبر اکرم (ص) با صراحت، محبت حضرت فاطمه (س) را معیار بهشتی بودن و دشمنی با او را معیار جهنمی بودن قرار داده است. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۲. محبت فاطمه (س) در صد موطن
محبت حضرت فاطمه (س) نه تنها در یک موطن، بلکه در صد موطن به انسان سود می‌رساند. پیامبر اکرم (ص) در ادامهٔ همان روایت می‌فرمایند: «یَا سَلْمَانُ! حُبُّ فَاطِمَةَ یَنْفَعُ فِی مِائَةِ مَوْطِنٍ، أَیْسَرُ تِلْکَ الْمَوَاطِنِ الْمَوْتُ وَ الْقَبْرُ وَ الْمِیزَانُ وَ الْمَحْشَرُ وَ الصِّرَاطُ وَ الْمُحَاسَبَةُ»؛ ای سلمان! دوستی فاطمه (س) در صد جا سودمند باشد که کمترین آن‌ها مرگ و قبر و میزان و حشر و صراط و محاسبه باشد [۲۴]. این روایت، نشان‌دهندهٔ گسترهٔ اثر محبت حضرت فاطمه (س) است.
این گستره، نه یک گسترهٔ معمولی، بلکه یک گسترهٔ الهی است. محبت حضرت فاطمه (س) در سخت‌ترین لحظات قیامت، یعنی مرگ، قبر، میزان، حشر، صراط و محاسبه، به انسان کمک می‌کند. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۳. رضایت و غضب فاطمه (س)
محبت حضرت فاطمه (س) با رضایت و غضب او پیوند دارد. پیامبر اکرم (ص) در ادامهٔ همان روایت می‌فرمایند: «فَمَنْ رَضِیَتْ عَنْهُ ابْنَتِی فَاطِمَةُ رَضِیتُ عَنْهُ، وَ مَنْ رَضِیتُ عَنْهُ رَضِیَ اللهُ عَنْهُ، وَ مَنْ غَضِبَتْ عَلَیْهِ فَاطِمَةُ غَضِبْتُ عَلَیْهِ، وَ مَنْ غَضِبْتُ عَلَیْهِ غَضِبَ اللهُ عَلَیْهِ»؛ هر کس دخترم فاطمه (س) از او خشنود باشد، من نیز از او خشنودم و هر کس من از او خشنود باشم خدا نیز از او خشنود باشد؛ و هر کس فاطمه (س) بر او غضب کند، من نیز بر او غضب می‌کنم و هر کس من بر او غضب کنم، خدای متعال نیز بر او غضب کند [۲۵]. این روایت، نشان‌دهندهٔ پیوند رضایت و غضب حضرت فاطمه (س) با رضایت و غضب خداوند است.
این پیوند، نه یک پیوند معمولی، بلکه یک پیوند الهی است. رضایت و غضب حضرت فاطمه (س) با رضایت و غضب پیامبر (ص) و خداوند گره خورده است. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۴. ستم بر فاطمه (س)
محبت حضرت فاطمه (س) با پرهیز از ستم بر او پیوند دارد. پیامبر اکرم (ص) در ادامهٔ همان روایت می‌فرمایند: «وَ وَیْلٌ لِمَنْ یَظْلِمُهَا وَ یَظْلِمُ بَعْلَهَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلِیاً، وَ وَیْلٌ لِمَنْ یَظْلِمُ ذُرِّیَّتَهَا وَ شِیعَتَهَا»؛ وای بر آنان که بر فاطمه (س) و شوهرش امیرالمؤمنین (ع) ستم کنند و وای بر آنان که به فرزندان و شیعیانش ستم کنند [۲۶]. این روایت، نشان‌دهندهٔ پیوند محبت حضرت فاطمه (س) با پرهیز از ستم بر او و خانواده‌اش است.
این پیوند، نشان‌دهندهٔ آن است که محبت حضرت فاطمه (س) تنها یک احساس درونی نیست؛ یک مسئولیت نیز هست. کسی که او را دوست بدارد، باید از ستم بر او و خانواده‌اش پرهیز کند. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۵. محبت فاطمه (س) و صلوات
محبت حضرت فاطمه (س) با صلوات بر او نیز پیوند دارد. حضرت فاطمه (س) می‌فرمایند: «قَالَ لِی رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: یَا فَاطِمَةُ! مَنْ صَلَّى عَلَیْکِ غَفَرَ اللهُ لَهُ وَ أَلْحَقَهُ بِی حَیْثُ کُنْتُ مِنَ الْجَنَّةِ»؛ پدرم رسول الله (ص) به من فرمودند: ای فاطمه! کسی که بر تو صلوات بفرستد خداوند او را می‌بخشد و او را در هر جای بهشت که باشم به من ملحق کند [۲۷]. این روایت، نشان‌دهندهٔ پیوند محبت حضرت فاطمه (س) با صلوات بر اوست.
این پیوند، نشان‌دهندهٔ آن است که محبت حضرت فاطمه (س) تنها یک احساس قلبی نیست؛ یک عمل نیز هست. کسی که او را دوست بدارد، بر او صلوات می‌فرستد و خداوند نیز او را می‌بخشد و به پیامبر (ص) ملحق می‌کند. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۶. از محبت تا نجات
محبت حضرت فاطمه (س) از بهشت و آتش تا صد موطن، از رضایت و غضب او تا پرهیز از ستم بر او، و از صلوات بر او تا بخشش و الحاق به پیامبر (ص)، همهٔ اینها نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
و این، همان درسی است که بخش ششم مقالهٔ «راز نام‌ها» به ما می‌آموزد: حضرت فاطمه (س) نه تنها در دنیا بانوی برگزیدهٔ خداوند بود، بلکه محبت او معیار بهشتی بودن و دشمنی با او معیار جهنمی بودن است. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
بخش هفتم: حضرت فاطمه (س) و شفاعت
پرسش چالشی: چگونه حضرت فاطمه (س) در قیامت، شیعیان و دوستان خود را شفاعت می‌کند و این شفاعت، چه پیوندی با نام «فاطمه» دارد؟
۱. توقف بر در جهنم
امام باقر (ع) می‌فرمایند: «إِنَّ فَاطِمَةَ عَلَیْهَا السَّلَامُ تَقِفُ عَلَى بَابِ جَهَنَّمَ، فَإِذَا کَانَ یَوْمُ الْقِیَامَةِ کُتِبَ بَیْنَ عَیْنَیْ کُلِّ رَجُلٍ مُؤْمِنٌ أَوْ کَافِرٌ»؛ حضرت فاطمه (س) در روز قیامت، در مقابل دروازه جهنم توقف خواهد نمود و در آن هنگام میان چشمان هرکسی نوشته می‌شود که کافر است یا مؤمن [۲۸]. این روایت، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت فاطمه (س) در قیامت است.
این توقف، نه یک توقف معمولی، بلکه یک توقف الهی است. حضرت فاطمه (س) در کنار در جهنم می‌ایستد تا شیعیان و دوستان خود را از آتش نجات دهد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او به‌عنوان شفیعهٔ محشر است.
۲. درخواست شفاعت
هنگامی که حضرت فاطمه (س) می‌بیند یکی از دوستانش به دلیل گناهانش به جهنم برده می‌شود، درخواست شفاعت می‌کند: «إِلَهِی وَ سَیِّدِی! سَمَّیْتَنِی فَاطِمَةَ وَ فَطَمْتَ بِی مَنْ تَوَلَّانِی وَ تَوَلَّى ذُرِّیَّتِی مِنَ النَّارِ، وَ وَعْدُکَ الْحَقُّ وَ أَنْتَ لَا تُخْلِفُ الْمِیعَادَ»؛ پروردگار من! ای آقای من! مرا فاطمه نامیدی و وعده دادی که به وسیله من، هر کس را که شیعه من و فرزندانم باشد از آتش نجات دهی، وعده تو حق است و تخلف نمی‌پذیرد [۲۹]. این درخواست، نشان‌دهندهٔ پیوند نام «فاطمه» با شفاعت اوست.
این درخواست، نه یک درخواست معمولی، بلکه یک درخواست الهی است. حضرت فاطمه (س) با استناد به نام «فاطمه» و وعدهٔ الهی، از خداوند می‌خواهد که شیعیانش را از آتش نجات دهد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۳. پاسخ خداوند
خداوند در پاسخ به درخواست حضرت فاطمه (س) می‌فرماید: «صَدَقْتِ یَا فَاطِمَةُ! إِنِّی سَمَّیْتُکِ فَاطِمَةَ وَ فَطَمْتُ بِکِ مَنْ أَحَبَّکِ وَ تَوَلَّاکِ وَ أَحَبَّ ذُرِّیَّتَکِ وَ تَوَلَّاهُمْ مِنَ النَّارِ، وَ وَعْدِی الْحَقُّ وَ أَنَا لَا أُخْلِفُ الْمِیعَادَ»؛ راست می‌گویی ای فاطمه! من تو را فاطمه نامیدم و کسی که تو و فرزندانت را دوست داشته و شیعه شما باشد از آتش نجات می‌دهم و وعده من حق است و خلف وعده نخواهم کرد [۳۰]. این پاسخ، نشان‌دهندهٔ تحقق وعدهٔ الهی در حق شیعیان حضرت فاطمه (س) است.
این پاسخ، نه یک پاسخ معمولی، بلکه یک پاسخ الهی است. خداوند، وعدهٔ خود را در حق شیعیان حضرت فاطمه (س) تحقق می‌بخشد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۴. حکمت شفاعت
خداوند در ادامهٔ همان پاسخ، حکمت شفاعت حضرت فاطمه (س) را چنین بیان می‌کند: «وَ إِنَّمَا أَمَرْتُ بِعَبْدِی هَذَا إِلَى النَّارِ لِتَشْفَعِی فِیهِ فَأُشَفِّعَکِ، وَ لِیَتَبَیَّنَ مَلَائِکَتِی وَ أَنْبِیَائِی وَ رُسُلِی وَ أَهْلَ الْمَوْقِفِ مَوْقِفُکِ مِنِّی وَ مَکَانَتُکِ عِنْدِی»؛ و به این منظور دستور دادم او را به جهنم ببرند که تو برای او شفیع شوی و من شفاعت تو را بپذیرم تا مقام و منزلتی که تو نزد من داری، برای ملائکه و پیامبران و اهل محشر معلوم شود [۳۱]. این حکمت، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت فاطمه (س) در پیشگاه خداوند است.
این حکمت، نه یک حکمت معمولی، بلکه یک حکمت الهی است. خداوند، شفاعت حضرت فاطمه (س) را وسیله‌ای برای آشکار شدن مقام و منزلت او در پیشگاه خود قرار داده است. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۵. دستور به شفاعت
خداوند در پایان، به حضرت فاطمه (س) دستور می‌دهد: «فَمَنْ قَرَأْتِ بَیْنَ عَیْنَیْهِ مُؤْمِناً فَخُذِی بِیَدِهِ وَ أَدْخِلِیهِ الْجَنَّةَ»؛ اکنون دست هر کس را که در میان دو چشم او مؤمن نوشته شده باشد بگیر و داخل بهشت نما [۳۲]. این دستور، نشان‌دهندهٔ قدرت و اختیار حضرت فاطمه (س) در شفاعت است.
این دستور، نه یک دستور معمولی، بلکه یک دستور الهی است. خداوند، به حضرت فاطمه (س) اختیار می‌دهد که هر کس را که مؤمن باشد، به بهشت ببرد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۶. از شفاعت تا نجات
شفاعت حضرت فاطمه (س) در قیامت، از توقف بر در جهنم تا درخواست شفاعت، از پاسخ خداوند تا حکمت شفاعت، و از دستور به شفاعت تا نجات شیعیان، همهٔ اینها نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
و این، همان درسی است که بخش هفتم مقالهٔ «راز نام‌ها» به ما می‌آموزد: حضرت فاطمه (س) نه تنها در دنیا بانوی برگزیدهٔ خداوند بود، بلکه در قیامت نیز شفیعهٔ شیعیان و دوستان خود است. و این، نشان‌دهندهٔ پیوند نام «فاطمه» با نجات شیعیان از آتش است.
بخش هشتم: حضرت فاطمه (س) و جایگاه خانوادگی
پرسش چالشی: روایات نبوی، چگونه جایگاه خانوادگی حضرت فاطمه (س) را در کنار پیامبر (ص) و اهل بیت (ع) تبیین می‌کنند؟
۱. محبت پیامبر (ص) به فاطمه (س)
عایشه می‌گوید: «مَا رَأَیْتُ أَحَداً کَانَ أَشْبَهَ کَلَاماً وَ حَدِیثاً مِنْ فَاطِمَةَ بِرَسُولِ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ، وَ کَانَتْ إِذَا دَخَلَتْ عَلَیْهِ رَحَّبَ بِهَا وَ قَامَ إِلَیْهَا فَأَخَذَ بِیَدِهَا فَتَقَبَّلَهَا وَ أَجْلَسَهَا فِی مَجْلِسِهِ»؛ من کسی را شبیه‌تر از نظر کلام و سخن و گفتار به رسول خدا (ص) از فاطمه (س) ندیدم. هنگامی که فاطمه (س) بر پیامبر (ص) وارد می‌شد، پیامبر (ص) به او مرحبا می‌گفت و دست فاطمه (س) را می‌گرفت و آن را می‌بوسید و در جای خودش می‌نشاند [۳۳]. این روایت، نشان‌دهندهٔ محبت عمیق پیامبر (ص) به حضرت فاطمه (س) است.
این محبت، نه یک محبت معمولی، بلکه یک محبت الهی است. پیامبر (ص) با دیدن حضرت فاطمه (س)، به او مرحبا می‌گفت و دستش را می‌بوسید و در جای خودش می‌نشاند. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه پیامبر (ص) است.
۲. آخرین و اولین دیدار
ابن عمر می‌گوید: «إِنَّ النَّبِیَّ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ کَانَ إِذَا سَافَرَ کَانَ آخِرُ النَّاسِ عَهْداً بِهِ فَاطِمَةَ، وَ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ کَانَ أَوَّلُ النَّاسِ عَهْداً بِهِ فَاطِمَةَ»؛ به درستی که نبی اکرم (ص) هنگامی که به سفر می‌رفت آخرین کسی از مردم که با او خداحافظی می‌کرد، فاطمه (س) بود و وقتی از سفر برمی‌گشت، اولین کس از مردم که می‌دید و به دیدارش می‌رفت فاطمه (س) بود [۳۴]. این روایت، نشان‌دهندهٔ جایگاه ویژهٔ حضرت فاطمه (س) در زندگی پیامبر (ص) است.
این جایگاه، نه یک جایگاه معمولی، بلکه یک جایگاه الهی است. پیامبر (ص) در سفر، آخرین کسی را که خداحافظی می‌کرد و اولین کسی را که دیدار می‌کرد، حضرت فاطمه (س) بود. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه پیامبر (ص) است.
۳. بوی بهشت
عایشه می‌گوید: «کَانَ النَّبِیُّ صَلَّى اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ إِذَا قَدِمَ مِنْ سَفَرٍ قَبَّلَ نَحْرَ فَاطِمَةَ وَ قَالَ: مِنْهَا أَشُمُّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ»؛ پیامبر (ص) هنگامی که از سفر برمی‌گشت زیر گلوی فاطمه (س) را می‌بوسید و می‌فرمود: بوی بهشت را از دخترم فاطمه (س) استشمام می‌کنم [۳۵]. این روایت، نشان‌دهندهٔ پیوند حضرت فاطمه (س) با بهشت است.
این پیوند، نه یک پیوند معمولی، بلکه یک پیوند الهی است. پیامبر (ص) بوی بهشت را از حضرت فاطمه (س) استشمام می‌کرد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۴. فاطمه، شادمانی دل پیامبر (ص)
پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «فَاطِمَةُ بَهْجَهُ قَلْبِی وَ ابْنَاهَا ثَمَرَتَا فُؤَادِی وَ بَعْلُهَا نُورُ بَصَرِی وَ الْأَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِهَا أُمَنَاءُ رَبِّی وَ حَبْلُهُ الْمَمْدُودُ بَیْنَهُ وَ بَیْنَ خَلْقِهِ، مَنِ اعْتَصَمَ بِهِمْ نَجَا وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْهُمْ هَوَى»؛ فاطمه (س) شادمانی دل من، و فرزندانش میوه دل من، شوهرش نور چشمان من و امامان از فرزندانش امناء پروردگار من و ریسمان کشیده بین خدا و خلق او هستند. کسی که به ولایت آن‌ها چنگ بزند اهل نجات است و کسی که از آن‌ها تخلف کند، هلاک خواهد شد [۳۶]. این روایت، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت فاطمه (س) در خانوادهٔ پیامبر (ص) است.
این جایگاه، نه یک جایگاه معمولی، بلکه یک جایگاه الهی است. حضرت فاطمه (س) شادمانی دل پیامبر (ص) و فرزندانش میوه دل او هستند. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه پیامبر (ص) و خداوند است.
۵. فاطمه، صدیقه و شهیده
امام کاظم (ع) فرمودند: «إِنَّ فَاطِمَةَ عَلَیْهَا السَّلَامُ صِدِّیقَةٌ شَهِیدَةٌ»؛ فاطمه (س) صدیقه و راستگوی شهیده است [۳۷]. این روایت، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت فاطمه (س) در پیشگاه خداوند است.
این جایگاه، نه یک جایگاه معمولی، بلکه یک جایگاه الهی است. حضرت فاطمه (س) هم صدیقه است (راستگو در گفتار و کردار) و هم شهیده است (در راه حق به شهادت رسیده). و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۶. از خانواده تا اطمینان
جایگاه خانوادگی حضرت فاطمه (س) از محبت پیامبر (ص) تا آخرین و اولین دیدار، از بوی بهشت تا شادمانی دل پیامبر (ص)، و از صدیقه و شهیده بودن تا جایگاه والای او در خانوادهٔ پیامبر (ص)، همهٔ اینها نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
و این، همان درسی است که بخش هشتم مقالهٔ «راز نام‌ها» به ما می‌آموزد: حضرت فاطمه (س) نه تنها در دنیا بانوی برگزیدهٔ خداوند بود، بلکه در خانوادهٔ پیامبر (ص) نیز جایگاهی ویژه داشت. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
بخش نهم: حضرت فاطمه (س) و جمع‌بندی
پرسش چالشی: راز نام‌ها و القاب حضرت فاطمه (س)، چه تصویری از جایگاه او در پیشگاه خداوند ترسیم می‌کند؟
۱. فاطمه، نامی از نام‌های خداوند
نام «فاطمه» از ریشهٔ «فطم» به معنای بریده شدن است. این نام، از نام‌های خداوند («فاطر») مشتق شده و معنای آن، بریده شدن حضرت فاطمه (س) و دوستانش از آتش جهنم است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «إِنَّمَا سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ لِأَنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَطَمَ مَنْ أَحَبَّهَا مِنَ النَّارِ»؛ فاطمه (س) به این جهت فاطمه نامیده شد که خداوند کسی را که دوست اوست از جهنم بریده است [۳۸].
این نام، نه یک نام معمولی، بلکه یک نام الهی است. خداوند، حضرت فاطمه (س) را با نامی از نام‌های خودش نامیده و این نام، ضامن نجات دوستانش از آتش است. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۲. بتول، نشانهٔ طهارت
لقب «بتول» به معنای پاکی از خون حیض و نفاس است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «الْبَتُولُ الَّتِی لَمْ تَرَ حُمْرَةً قَطُّ، أَیْ لَمْ تَحِضْ»؛ بتول آن زنی است که هرگز سرخی نبیند؛ یعنی خون حیض نبیند [۳۹]. این لقب، نشان‌دهندهٔ طهارت ویژهٔ حضرت فاطمه (س) است.
این طهارت، نه یک طهارت معمولی، بلکه یک طهارت الهی است. خداوند، حضرت فاطمه (س) را از خون حیض و نفاس بریده است تا او در پیشگاه خود، پاک و مطهر باشد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۳. زهرا، نشانهٔ نورانیت
لقب «زهرا» به معنای درخشنده و نورافشان است. امام حسن عسکری (ع) فرمودند: «کَانَ وَجْهُهَا یَزْهَرُ لِأَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَوَّلِ النَّهَارِ کَالشَّمْسِ الضَّاحِیَةِ»؛ نور صورت آن بزرگوار برای امیرالمؤمنین (ع) در اول روز، مانند خورشید می‌درخشید [۴۰]. این لقب، نشان‌دهندهٔ نورانیت حضرت فاطمه (س) است.
این نورانیت، نه یک نورانیت معمولی، بلکه یک نورانیت الهی است. حضرت فاطمه (س) در دنیا با نور خود، امیرالمؤمنین (ع) را روشن می‌کرد و در آخرت نیز خیمه‌ای از یاقوت سرخ دارد که اهل بهشت آن را مانند ستاره‌ای درخشان می‌بینند. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۴. سیّدة نساء العالمین
لقب «سیّدة نساء العالمین» نشان‌دهندهٔ برتری حضرت فاطمه (س) بر همهٔ زنان جهان است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «فَاطِمَةُ سَیِّدَةُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ»؛ فاطمه (س) سیّده زنان عالمیان است [۴۱]. این لقب، نشان‌دهندهٔ سیادت حضرت فاطمه (س) بر همهٔ زنان از اولین و آخرین است.
این سیادت، نه یک سیادت معمولی، بلکه یک سیادت الهی است. حضرت فاطمه (س) نه تنها بر زنان زمانهٔ خودش، بلکه بر همهٔ زنان از آغاز خلقت تا قیامت سیادت دارد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۵. محبت فاطمه (س)
محبت حضرت فاطمه (س) در روایات نبوی، معیار بهشتی بودن و دشمنی با او معیار جهنمی بودن است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «مَنْ أَحَبَّ فَاطِمَةَ ابْنَتِی فَهُوَ فِی الْجَنَّةِ مَعِی وَ مَنْ أَبْغَضَهَا فَهُوَ فِی النَّارِ»؛ هر که فاطمه (س) را دوست بدارد او در بهشت با من باشد و هر که فاطمه (س) را دشمن بدارد او در آتش باشد [۴۲]. این روایت، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت فاطمه (س) است.
این محبت، نه یک محبت معمولی، بلکه یک محبت الهی است. محبت حضرت فاطمه (س) در صد موطن، از مرگ و قبر تا میزان و حشر و صراط و محاسبه، به انسان سود می‌رساند. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۶. شفاعت فاطمه (س)
شفاعت حضرت فاطمه (س) در قیامت، از توقف بر در جهنم تا درخواست شفاعت، از پاسخ خداوند تا نجات شیعیان، همهٔ اینها نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است. امام باقر (ع) فرمودند: «حضرت فاطمه (س) در روز قیامت، در مقابل دروازه جهنم توقف خواهد نمود... و هر کس را که مؤمن باشد، به بهشت می‌برد» [۴۳].
این شفاعت، نه یک شفاعت معمولی، بلکه یک شفاعت الهی است. خداوند، به حضرت فاطمه (س) اختیار می‌دهد که هر کس را که مؤمن باشد، به بهشت ببرد. و این، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
۷. جایگاه خانوادگی
جایگاه خانوادگی حضرت فاطمه (س) از محبت پیامبر (ص) تا آخرین و اولین دیدار، از بوی بهشت تا شادمانی دل پیامبر (ص)، و از صدیقه و شهیده بودن تا جایگاه والای او در خانوادهٔ پیامبر (ص)، همهٔ اینها نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «فَاطِمَةُ بَهْجَهُ قَلْبِی وَ ابْنَاهَا ثَمَرَتَا فُؤَادِی»؛ فاطمه (س) شادمانی دل من، و فرزندانش میوه دل من هستند [۴۴]. این روایت، نشان‌دهندهٔ جایگاه والای حضرت فاطمه (س) در خانوادهٔ پیامبر (ص) است.
۸. از نام‌ها تا اطمینان
راز نام‌ها و القاب حضرت فاطمه (س) از فاطمه تا بتول، از زهرا تا سیّدة نساء العالمین، و از محبت تا شفاعت، همهٔ اینها نشان‌دهندهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوند است.
و این، همان درسی است که مقالهٔ «راز نام‌ها» به ما می‌آموزد: حضرت فاطمه (س) نه تنها در دنیا بانوی برگزیدهٔ خداوند بود، بلکه با نام‌ها و القاب خود، جایگاه والای او در پیشگاه خداوند آشکار می‌شود. و این، نشان‌دهندهٔ آن است که او نه فقط یک شخصیت تاریخی، بلکه یک الگوی زنده برای همهٔ زنان و مردان باایمان است.
نتیجه:
حضرت فاطمه (س) در آینهٔ روایات، شخصیتی است که نامش از نام‌های خداوند گرفته شده و معنایش به نجات دوستانش از آتش گره خورده است. نام «فاطمه» تنها یک شناسه نیست؛ وعده‌ای الهی است که در آن، بریدگی از آتش برای او و شیعیانش رقم خورده است.
القاب او نیز هر یک ساحتی از وجودش را آشکار می‌کند: «بتول» از طهارت و برتری او بر زنان جهان می‌گوید، «زهرا» از نورانیتی که در دنیا و آخرت می‌درخشد، و «سیّدة نساء العالمین» از سیادتی که از اولین تا آخرین را در بر می‌گیرد. این چهار ضلع در کنار هم، تصویری کامل از جایگاه او ترسیم می‌کنند.
محبت او معیار بهشت و آتش است و شفاعتش در محشر، ادامهٔ همان وعده‌ای است که در نامش نهفته بود. او در خانهٔ وحی، دختر پیامبر (ص) و شادمانی دل او بود و در قیامت، شفیعهٔ شیعیان و دوستانش.
بدین‌سان، نام و القاب حضرت فاطمه (س) نه تنها شناسه‌های یک شخصیت تاریخی، بلکه آیینهٔ جایگاه والای او در پیشگاه خداوندند؛ جایگاهی که از خانهٔ وحی آغاز می‌شود و تا شفاعت امت در محشر ادامه می‌یابد و او را به الگویی زنده برای همهٔ مؤمنان تبدیل می‌کند.
ارجاعات:
[۱] علل الشرایع، جلد ۱، صفحه ۵۸۲؛ بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۳.
[۲] بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۵.
[۳] همان، جلد ۴۳، صفحه ۱۹.
[۴] معانی الاخبار، صفحه ۶۴؛ بحارالانوار، جلد ۶۵، صفحه ۱۳۳.
[۵] بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۵.
[۶] علل الشرایع، جلد ۱، صفحه ۵۸۲؛ بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۳.
[۷] بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۲.
[۸] همان، جلد ۴۳، صفحه ۱۴.
[۹] همان، جلد ۴۳، صفحه ۱۸.
[۱۰] همان، جلد ۴۳، صفحه ۱۴؛ عوالم، جلد ۱۱، صفحه ۵۵.
[۱۱] همان.
[۱۲] بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۵.
[۱۳] همان.
[۱۴] فاطمة الزهراء، صفحه ۶۶.
[۱۵] بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۹.
[۱۶] بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۶.
[۱۷] مناقب آل ابی طالب، جلد ۳، صفحه ۳۳۰؛ بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۶.
[۱۸] شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)، جلد ۱۰، صفحه ۲۸۰.
[۱۹] امالی شیخ صدوق، صفحه ۹۹-۱۰۰.
[۲۰] امالی شیخ صدوق، صفحه ۳۹۳-۳۹۴.
[۲۱] همان.
[۲۲] ارشاد القلوب، جلد ۲، صفحه ۲۹۴.
[۲۳] ارشاد القلوب، جلد ۲، صفحه ۲۹۴.
[۲۴] همان.
[۲۵] همان.
[۲۶] همان.
[۲۷] کشف الغمه، جلد ۲، صفحه ۹۸؛ بیت الاحزان، صفحه ۳۷.
[۲۸] بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۴؛ عوالم، جلد ۱۱، صفحه ۵۵.
[۲۹] همان.
[۳۰] همان.
[۳۱] همان.
[۳۲] همان.
[۳۳] المستدرک علی الصحیحین، جلد ۳، صفحه ۱۵۴.
[۳۴] المستدرک علی الصحیحین؛ ذخائر العقبی، صفحه ۳۷.
[۳۵] ینابیع المودة، صفحه ۱۷۴.
[۳۶] ارشاد القلوب، جلد ۲، صفحه ۴۲.
[۳۷] الکافی، جلد ۱، صفحه ۴۵۸.
[۳۸] علل الشرایع، جلد ۱، صفحه ۵۸۲؛ بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۳.
[۳۹] بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۵.
[۴۰] همان، جلد ۴۳، صفحه ۱۶.
[۴۱] شرح نهج البلاغه (ابن ابی الحدید)، جلد ۱۰، صفحه ۲۸۰.
[۴۲] ارشاد القلوب، جلد ۲، صفحه ۲۹۴.
[۴۳] بحارالانوار، جلد ۴۳، صفحه ۱۴؛ عوالم، جلد ۱۱، صفحه ۵۵.
[۴۴] ارشاد القلوب، جلد ۲، صفحه ۴۲.
نویسنده: قربان منتظمی