شناخت امام زمان (عج) و جایگاه ایشان در قرآن، از مهم‌ترین مباحث اعتقادی شیعه است. از آنجا که قرآن کتاب هدایت برای همه اعصار است، برخی آیات آن با تأویل و تعمیم، به امام زمان (عج) و قیام ایشان اشاره دارند. این بحث از آن جهت که هم پیوند قرآن و اهلبیت (ع) را نشان می‌دهد و هم بشارت‌های الهی درباره آینده بشریت را روشن می‌سازد از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در همین راستا، حجت‌الاسلام والمسلمین ناصر رفیعی با بیانی زیبا و مستند، به تبیین آیات مهدویت پرداخته است که در ادامه تقدیم می‌گردد.
از مباحثی که آثار فراوانی درباره آن نوشته شده و افراد مختلفی نیز به طرح آن پرداخته‌اند، آیات مهدویت است؛ یعنی آیاتی که در قرآن به امام زمان (ارواحنا فداه)، قیام ایشان یا یارانشان اشاره دارد. نخستین پرسشی که به ذهن می‌آید این است که امام زمان (عج) در سال ۲۵۵ هجری قمری متولد شده‌اند؛ یعنی حدود دو قرن و نیم پس از پایان نزول قرآن. اگر نزول قرآن در سال دهم یا یازدهم هجری به پایان رسیده باشد، امام زمان (عج) بیش از دویست سال پس از اتمام نزول قرآن متولد شده‌اند. با این حال، چگونه می‌توان گفت که آیاتی از قرآن مربوط به امام زمان (عج) است؟
پاسخ آن است که بخشی از این آیات، پیش‌بینی آینده است. به‌هرحال در قرآن آیاتی داریم که در زمان پیامبر (ص) نازل شده، اما وقوع آن‌ها بعدها اتفاق افتاده است. همچنین این آیات می‌توانند تأویل داشته باشند؛ یعنی ممکن است آیه‌ای در مورد خاصی نازل شده باشد، اما امام معصوم (ع) آن را به حوادث بعد از پیامبر اکرم (ص) تعمیم داده باشد.تأویل به این معناست که ممکن است آیه در موضوعی نازل شده باشد، اما باطن آن آیه مربوط به امام زمان (عج) یا امام حسین (ع) باشد.
مگر نه این است که سوره فجر، سوره امام حسین (ع) است؟ آنجا که می‌فرماید:
اِقْرَءُوا سُورَةَ اَلْفَجْرِ فِی فَرَائِضِکُمْ وَ نَوَافِلِکُمْ فَإِنَّهَا سُورَةٌ لِلْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ مَنْ قَرَأَهَا کَانَ مَعَ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ یَوْمَ اَلْقِیَامَةِ فِی دَرَجَتِهِ مِنَ اَلْجَنَّةِ - إِنَّ اَللّٰهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ .
یعنی سوره فجر در فرائض و نوافل شما (شیعیان) قرائت می‌شود.سوره فجر را در نوافل و فرائض، یعنی در نمازهای مستحبی و واجب، بخوانید؛ و آن را مربوط به امام حسین (ع) بدانید.
امام حسین (ع) نیز پنجاه یا شصت سال پس از رحلت پیامبر گرامی اسلام (ص) به شهادت رسیدند؛ یعنی در سال ۶۱ هجری، حدود نیم قرن بعد از پیامبر (ص).
مقصود این است که مطالبی که در این سوره آمده، مانند «یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیه مرضیه»، می‌تواند مصداقی برای امام حسین (ع) باشد.
پس اگر ما در طی جلساتی درباره آیات مهدویت بحث می‌کنیم، مقصود این است که آن آیه یا ناظر به آینده است که در این صورت تفسیر آیه‌ای است که نازل شده و ناظر به آینده بوده، و تفسیر آن امام زمان (عج) می‌شود و یا تأویل و باطن آن آیه بر امام زمان (عج) تطبیق داده می‌شود.
همچنین تعمیم به این معناست که آن آیه ممکن است در مورد خاصی نازل شده باشد، اما مفهومش عام و فراگیر است؛ مانند ضرب‌المثل‌هایی که در یک مورد خاص اتفاق افتاده‌اند، اما در جاهای دیگر نیز به کار می‌روند.
بر این اساس، اختلاف نظر است که چند آیه در قرآن می‌تواند بر امام زمان (ارواحنا فداه) و قیام ایشان تطبیق داده شود.
کتاب‌های متعددی با عنوان «آیات مهدویت» یا «امام مهدی (عج) در قرآن» نوشته شده است. اگر دوستان دنبال کنند، برخی تا دویست و پنجاه آیه نیز استخراج کرده‌اند و بعضی بیشتر هم گفته‌اند. ان‌شاءالله به برخی از مهم‌ترین آیاتی که در این رابطه وجود دارد می‌پردازیم.
البته ملاک ما در طرح این بحث، روایات است؛ ما خودمان آیه‌ای را بر این موضوع تطبیق نمی‌کنیم. اگر حدیثی ذیل آن آیه داشته باشیم که آن آیه را مربوط به دوران امام زمان (عج) می‌کند، با استناد به آن حدیث صحبت می‌کنیم. از جمله این آیات، آیه یکصد و پنجم سوره انبیاست:
«وَلَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ»
یعنی: «و ما در زبور، پس از ذکر (تورات) نوشتیم که زمین را بندگان صالح من به ارث می‌برند.»
اغلب مفسران گفته‌اند منظور از «زبور»، کتاب حضرت داوود (ع) است و منظور از «ذکر»، تورات است. گرچه بعضی‌ها گفته‌اند منظور از «زبور» همه کتاب‌های آسمانی است و منظور از «ذکر» قرآن است؛ یعنی در کتاب‌های آسمانی نوشتیم علاوه بر قرآن که «إِنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ»؛ بندگان صالح خدا وارث زمین می‌شوند.
من تفسیر اول را تقویت می‌کنم؛ یعنی منظور از «زبور» همان کتاب حضرت داوود (ع) باشد و منظور از «ذکر» تورات باشد. اتفاقاً در آنچه امروز از مزامیر حضرت داوود به ما رسیده، این مطلب هست. من تکه‌ای از آن را می‌خوانم. در یکی از مزامیر زبور که در واقع شماره سی و هفت است این‌طور آمده:
«شریران منقطع می‌شوند و امامت و حکومت زمین به افراد صالح واگذار می‌شود.»
این تعبیری که ملاحظه می‌فرمایید، همان تعبیری است که قرآن می‌فرماید: «ما در زبور، پس از تورات نوشتیم که وارث زمین، بندگان صالح من می‌شوند.»
حالا این آیه می‌تواند بر رسول خدا (ص) نیز تطبیق شود، چون حضرت رسول (صلوات الله و سلام علیه) در مدینه تشکیل حکومت داد. همچنین می‌تواند بر حکومت افراد صالح دیگری که تشکیل حکومت می‌دهند مانند امیرالمؤمنین (ع) منطبق شود. اما یکی از بالاترین مصادیق آن، امام زمان (ارواحنا فداه) است.
به همین جهت در روایتی داریم که منظور از این «عبد صالح»، اصحاب المهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در آخرالزمان است.
در بعضی از روایات، این حدیث آمده که منظور از «قائم» و اصحابش، آن‌ها و آل محمد (صلوات الله و سلام علیه) هستند. منظور از «عباد صالح»، حضرت حجت (عج) و اصحاب ایشان‌اند که از آل پیامبرند.
پس این آیه یکصد و پنجم سوره انبیا دلالت بر این دارد که سنت خدا بر این قرار گرفته که در آینده، حکومت زمین به دست افراد صالح باشد؛ افراد شریر، افراد بد، افراد ناشایست و فرعون‌صفتان سرنگون شوند و طبعاً این آیه یک بشارت است و از آیاتی است که به ضمیمه روایاتی که ذکر شد، موضوع امام زمان (ارواحنا فداه) را می‌رساند.