به مناسبت سالروز شهادت حضرت رقیه سلاماللهعلیها، به یکی از شبهات مطرح دربارهی شخصیت آن بانوی مظلوم پرداخته میشود. آنچه در ادامه میآید، شرح و تبیین حجتالاسلام مصطفی محسنی کارشناس و پژوهشگر تاریخ اسلام دربارهی این مسئله است که با استناد به منابع تاریخی و رجالی، به اثبات وجود حضرت رقیه سلاماللهعلیها میپردازد.
بسماللهالرحمنالرحیم
برخی دربارهی شخصیت حضرت رقیه سلاماللهعلیها تردیدهایی مطرح میکنند و یکی از استدلالهای اصلی آنان این است که شیخ مفید رحمهالله در کتاب الإرشاد، هنگام ذکر فرزندان دختر امام حسین علیهالسلام، تنها از سکینه خاتون و فاطمه دختر امام حسین علیهالسلام نام برده و از دختر سوم یا چهارمی یاد نکرده است.
اما نخست باید توجه داشت که هرچند شیخ مفید از بزرگان و مراجع بسیار معتبر ماست و کتاب «الإرشاد» نیز اثری وزین و مهم به شمار میآید، این به آن معنا نیست که هرچه در این کتاب نیامده، اساساً وجود نداشته است.
نمونهی روشن آن همینجاست: در همین کتاب، هنگام نام بردن از دختران امام جواد علیهالسلام، نام حکیمه خاتون ـ با آنکه شخصیتی مشهور و دارای جایگاه تاریخی است ـ ذکر نشده، در حالی که خود شیخ مفید در برخی دیگر از آثارش از ایشان نام برده است. این نشان میدهد که گاهی یک نام در یک اثر از قلم میافتد، نه اینکه اصل آن شخصیت یا واقعیت تاریخی انکار شود.
برای اثبات وجود حضرت رقیه سلاماللهعلیها، به منابع گوناگون، از جمله کتابهایی پیش از شیخ مفید، مراجعه میکنیم. برای نمونه، کتابهایی مانند «تاریخ اهلبیت»، نوشتهی نسج بغدادی، «هدایة الکبری»، نوشتهی حسین بن حمدان خصیبی، و «منتخبالانوار»، نوشتهی اسکافی، تقریباً یک قرن پیش از شیخ مفید تألیف شدهاند. در هر سه کتاب، تعداد دختران امام حسین علیهالسلام، سه نفر ذکر شده است. بنابراین، افزون بر دو دختری که شیخ مفید نام برده است، دستکم یک دختر دیگر نیز برای امام حسین علیهالسلام وجود داشته است.
همچنین در برخی کتابهای پس از شیخ مفید، هنگام ذکر دختران امام حسین علیهالسلام، چهار نام ذکر شده است. افزون بر این، در برخی منابع پیش از شیخ مفید، همزمان با ایشان و حتی در آثار دیگر خود شیخ مفید، هنگام سخن گفتن از دختران امام حسین علیهالسلام، از واژهی «بنات» استفاده شده است. ابومخنف، شیخ مفید و دینوری در «اخبار الطوال» نیز از تعبیر «بنات» استفاده کردهاند؛ تعبیری که بر وجود بیش از دو دختر دلالت دارد.
بنابراین، بر اساس مجموعهی این شواهد، امام حسین علیهالسلام دستکم یک یا دو دختر دیگر، افزون بر حضرت سکینه و حضرت فاطمه بنتالحسین سلاماللهعلیهما، داشتهاند.
جناب ابنفندق در کتاب لُبابُ الأنساب دختران امام حسین علیهالسلام را چهار نفر ذکر میکند: فاطمه، سکینه، زینب ـ که در زمان حیات امام حسین علیهالسلام از دنیا رفت ـ و صراحتاً نام حضرت رقیه سلاماللهعلیها را نیز میآورد.
در هر علمی، باید به صاحبنظر همان علم مراجعه کرد. همانگونه که بسیاری از مراجع تقلید، نسب و شجرهنامهی خود را نزد آیتالله مرعشی نجفی بررسی میکردند؛ زیرا ایشان در علم انساب از بزرگان و اهلفن این رشته بود.
از اینرو، وقتی جناب ابنفندق ـ که از علمای برجستهی علم انساب است ـ در کتاب خود نام حضرت رقیه سلاماللهعلیها را بهصراحت ذکر میکند، این خود شاهدی مهم و قابل اتکا است. بنابراین، با کنار هم گذاشتن این کتاب و دیگر منابعی که شمار دختران امام حسین علیهالسلام را سه یا چهار نفر دانستهاند، اثبات وجود حضرت رقیه سلاماللهعلیها بهروشنی و سادگی ممکن است.
والسلام علیکم و رحمهالله و برکاته
