درسالروز شهادت مظلومانه امام محمد باقر (علیهالسلام)، امام پنجم شیعیان و شکافنده علوم الهی، به یاد لقب پرافتخار ایشان «باقرالعلوم»، مصاحبهای با حجتالاسلام محمد عباسی، کارشناس پاسخگویی به شبهات دینی ترتیب داده ایم. در این گفتگو به تبیین جایگاه رفیع این امام همام، چرایی انتخاب لقب باقرالعلوم و عمق معارف الهی که ایشان بر بشریت گشودند، پرداخته شده است که متن کامل این گفتگو در زیر به اشتراک گذاشته میشود.
بسمالله الرحمنالرحیم
با استناد به روایات متعدد، لقب «باقرالعلوم»(شکافنده علوم) برای امام محمد باقر (علیه السلام) از جانب پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) صادر شده است. این لقب به دلیل شباهت ظاهری و علمی ایشان به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و توانایی بینظیرشان در شکافتن و تبیین حقایق علوم انتخاب شده است.
طبق روایتی که از نبی اکرم در جلد ۳۶ بحارالانوار باب عوالم العلوم ذکر شده است، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) پیشگویی فرمودند که از نسل امام حسین (علیه السلام)، فرزندی به دنیا خواهد آمد که نام پدرش علی و خود او عابد خواهد بود. این فرزند، بیشترین شباهت را به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) خواهد داشت و علم را شکافته و آشکار خواهد ساخت. این بشارت، نشاندهنده جایگاه رفیع علمی و معنوی امام باقر (علیه السلام) از پیش از تولد ایشان بوده است.
همچنین در روایتی دیگر، پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله و سلم به صحابی گرانقدر خود، جناب جابر بن عبدالله انصاری، فرمودند: «امید است آنقدر عمر کنی تا فرزندم محمد را که یَبْقَرُ العِلْمَ بَقْرًا؛ یعنی علم را میشکافد، ملاقات کنی.
بر اساس اینگونه روایات، منشأ لقب «باقرالعلوم» به همین سخن نبوی بازمیگردد؛ بدین معنا که پیامبر اکرم صلیالله علیه و آله و سلم از پیش خبر داده بودند امامی از نسل حضرت سجاد علیهالسلام متولد خواهد شد که به «باقرالعلوم» مشهور میگردد و حقیقت علم را میشکافد و آشکار میسازد.
از شکافتن زمین تا کشف حقایق علم
این لقب از نظر لغوی نیز همین معنا را دربردارد؛ «باقر» از ریشه «بَقَرَ» به معنای شکافتن است. چنانکه در تعبیر «بَقَرَ الأَرْضَ» گفته میشود، یعنی زمین را شکافت. این واژه زمانی به کار میرود که کسی زمین را میشکافد و به اسرار و مکنونات نهفته در دل خاک آگاه میشود.
در عرصه علم نیز همینگونه است؛ علم دارای لایهها و سطوح گوناگون است. بخشی از آن در سطحی ابتدایی و عمومی قرار دارد و با اندکی تلاش در دسترس همگان است، اما لایههای عمیقتر آن، بهویژه در معارف قرآنی و بطون آیات و نیز در حقایق عمیق الهی، اموری نیستند که با یک نگاه سطحی و ابتدایی قابل فهم باشند. این معارف، افزون بر معنای ظاهری و آنچه در دسترس عموم و حتی اهل دانش قرار میگیرد، دارای بطونی ژرف و اعماقی نهفتهاند.
امام محمد باقر (علیهالسلام): شکافنده علم و گنجینه دانش الهی
امام باقر علیهالسلام چنین جایگاهی در علم و معارف حقیقی الهی داشتند؛ یعنی هنگامی که در وادی علم و معارف الهی وارد شدند، صرفاً به فهمی ابتدایی و ظاهری بسنده نکردند، بلکه به عمق حقیقت نفوذ کردند و به اسرار و ژرفای معارف الهی دست یافتند. از این رو، هنگامی که آن حضرت با عنوان «باقرالعلوم» شناخته میشوند، معنایش این است که به گنجینهها و معارفی دست یافتهاند که در دسترس دیگران نیست و بسیاری از مردم از آن آگاهی ندارند.
این معنا همانند کسی است که زمین را میشکافد و به دفینهها و گنجینههای نهفته در دل خاک دسترسی پیدا میکند. در علم نیز چنین است؛ گنجها و جواهراتی وجود دارد که برای رسیدن به آنها باید از سطح ظاهری فراتر رفت و به مغز و حقیقت علم دست یافت. امام باقر علیهالسلام در حوزه معارف الهی از چنین جایگاه والا و بینظیری برخوردار بودند.
کسی که به این مرتبه از فهم و دانش دست مییابد، بهطور طبیعی به علوم والاتر دسترسی پیدا کرده و دامنه دانش را گسترش میدهد. لذا یکی دیگر از معانی که برای لقب «باقرالعلوم» (علیهالسلام) مطرح میشود، توسعه دامنه علوم است. بدین معنا که این لقب، تنها به تعمیق دانش اشاره ندارد، بلکه توسعه و گسترش آن را نیز در بر میگیرد.
تبیین معنای لقب «باقر» و نسبت آن با تجلی صفات الهی در اهل بیت (علیهمالسلام)
البته، وجوه تسمیه دیگری نیز برای این لقب امام باقر (علیهالسلام) ذکر شده است که اگرچه در روایات به صراحت بدانها اشاره نشده، اما در برخی اقوال مطرح گردیدهاند. به عنوان مثال، برخی معتقدند که این لقب به دلیل سجدههای فراوان آن حضرت و شکافته شدن پیشانی مبارکشان در اثر عبادتهای طولانی، به ایشان اطلاق شده است. با این حال، با توجه به مضامین روایات که بر شکافتن و گسترش علم تأکید دارند (مانند تعبیر «یَبْقُرُ العِلْمَ بَقْرًا»)، این وجه تسمیه سازگاری کمتری با معنای اصلی و روایی لقب دارد و علت اصلی همان بسط و تعمیق علوم است.
نکته دیگر که در ذیل معنای لقب «باقر» میتوان به آن اشاره کرد، این است که تمامی اهل بیت (علیهمالسلام) تجلی اسماء و صفات کمالی خداوند متعال هستند. صفات الهی مانند رحمت، قدرت، علم و شجاعت، در وجود اولیای الهی به ظهور میرسد. این کمالات همگی از جانب خداوند نشأت گرفته و در وجود ایشان متجلی میگردند.
این ویژگی منحصر به امام باقر (علیهالسلام) نیست؛ یعنی اینگونه نیست که امامی که به علم شناخته میشود، از حقایق و معارف دیگر محروم باشد، یا امامی که به شجاعت شناخته میشود، در علم یا صفات دیگر کاستی داشته باشد. تفاوتهایی که گاه در اعطای القاب به ائمه (علیهمالسلام) مشاهده میشود، به دلیل آن است که صفات کمالی که در درون جان ولی خدا وجود دارد، برای ظهور و بروز نیازمند شرایط و زمینههایی است. هنگامی که آن شرایط فراهم شود، این کمالات که شاید در نگاه اول پنهان باشند، در قالب صفات برجسته آن امام (علیهالسلام) در عرصه ظهور و تجلی قرار میگیرند.
به عنوان مثال، شجاعت یک فرد در شرایطی که میدان نبرد پیش روی او نباشد، ممکن است بهطور کامل آشکار نگردد. اما هنگامی که زمینه بروز و ظهور این صفت فراهم آید، آن امر پنهان آشکار خواهد شد. حال، ما نیز اذعان داریم که امام باقر (علیهالسلام)، همانند سایر ائمه (علیهمالسلام)، به علم الهی متصل بوده و معارف را از خزانه غیب الهی در اختیار دارند. با این حال، شرایط زمانه امام باقر (علیهالسلام) بهگونهای بود که امکان ظهور این فضائل علمی و معارف الهی فراهم آمد.
از این رو، مردم از حقایق مکنون و مستور آگاه شدند. این ظهور، در واقع تجلی امری است که در جان تمامی پیامبران و اولیای الهی نهفته است. اما شرایط زمانه ایشان به گونهای بود که توانستند این علم را توسعه بخشند و عمق دانش و معارف الهی را برای اهل آن بازگشایند، تا نسلهای پس از ایشان نیز بتوانند از این حقایق و معارف بهرهمند گردند.
