مسئله چشم‌زخم از جمله موضوعاتی است که نه تنها در فرهنگ‌های گوناگون حضور داشته، بلکه در معارف اسلامی نیز به عنوان پدیده‌ای حقیقی و تأیید شده شناخته می‌شود. وقتی انسان در منابع حدیثی شیعه و سخنان پیامبر اکرم(ص) تأمل می‌کند، درمی‌یابد که چشم‌زخم تنها یک باور عامیانه یا یک پدیده روانی نیست، بلکه ریشه در حقایق معنوی و باطنی دارد. پیامبر(ص) در جمله‌ای کوتاه اما بسیار مهم فرمودند: «العَینُ حَقٌّ»؛ چشم‌زخم حقیقت دارد.

این جمله نشان می‌دهد که نگاه انسان، برخلاف آنچه ممکن است برخی تصور کنند، تنها یک ابزار فیزیکی نیست، بلکه حامل نوعی اثرگذاری باطنی است. اثرگذاری‌ای که می‌تواند گاهی به شکل بیماری، ضعف روح، کاهش برکت یا آسیب‌های ناگهانی در زندگی افراد ظاهر شود. به همین دلیل اصلِ «چشم و نظر» در اسلام جایگاه مشخصی دارد و در کنار بسیاری از آموزه‌های اخلاقی، اجتماعی و عبادی، به عنوان یک حقیقت قابل اعتنا مورد توجه قرار گرفته است.

در این مقاله سعی شده است به سوالاتی مانند <<چشم زخم چیست>>، <<رفع چشم زخم با نمک>>،<<چه کسانی چشم زخم دارند>> و.. پاسخ داده شود.

چشم‌ زخم چیست؟ نگاهی عمیق‌تر به معنای چشم و نظر

برای فهم اینکه چشم‌زخم چیست باید از سطح باورهای عامیانه فراتر رفت و معنای آن را در نگاه اهل‌بیت(ع) بررسی کرد. در متون اسلامی، چشم‌زخم به حالتی گفته می‌شود که نگاه انسان، در اثر حسادت، شگفتی یا ترکیبی از حالات درونی، «اثری منفی» بر طرف مقابل می‌گذارد. این اثرگذاری گاهی کاملاً ناخواسته است و شخص ناظر حتی قصد بدی هم ندارد. اما در بسیاری از موارد، نگاه حسودانه و بدخواهانه موجب ایجاد یک نیروی منفی در فضای روحی طرف مقابل می‌شود.

چنین اثرگذاری‌ای را می‌توان نوعی انرژی منفی واقعی دانست که در سطح روح انسان اثر می‌گذارد و از آنجا به جسم و زندگی فرد سرایت می‌کند. دقیقاً به همین دلیل است که قرآن در سوره فلق از انسان می‌خواهد از شرّ «حاسد» به خدا پناه ببرد؛ زیرا نگاه حسودانه‌ او می‌تواند باعث تزلزل آرامش و سلامت فرد گردد.

وجود چشم‌زخم از نگاه قرآن کریم

بحث «چشم‌زخم» در فرهنگ دینی مسلمانان، صرفاً یک باور عامیانه نیست؛ بلکه ریشه در آیات قرآن کریم و روایات معتبر اسلامی دارد. قرآن در چندین موضع، به نوعی از اثرگذاری نگاه‌های حسودانه و سوء‌نیت‌آلود اشاره می‌کند؛ نگاهی که می‌تواند آثار معنوی و حتی مادی بر فرد بگذارد.

۱. آیه ۶۷ سوره یوسف؛ دلالت بر آثار نگاه‌های ناسالم

حضرت یعقوب(ع) وقتی فرزندانش را برای ورود به مصر نصیحت می‌کند، می‌فرماید:

﴿یَا بَنِیَّ لَا تَدْخُلُوا مِن بَابٍ وَاحِدٍ وَادْخُلُوا مِنْ أَبْوَابٍ مُّتَفَرِّقَةٍ﴾

مفسران شیعه و سنی در ذیل این آیه گفته‌اند که یعقوب(ع) می‌ترسید پسران رشید و نیرومندش وقتی با هم وارد شهر شوند، نگاه‌های حسودانه مردم بر آنان بیفتد و چشم‌زخم متوجه‌شان شود. این تفسیر را بزرگان مانند طبرسی در مجمع‌البیان و علامه طباطبایی در المیزان نیز ذکر کرده‌اند.
این آیه نشان می‌دهد که حتی پیامبران الهی نیز به تأثیر نگاه‌های آمیخته با حسد توجه داشته‌اند.

۲. آیه ۵۱–۵۲ سوره قلم؛ اشاره مستقیم‌تر به نگاه‌های آسیب‌زننده

در سوره قلم، خداوند درباره کفار نسبت به پیامبر(ص) می‌فرماید:

﴿وَإِن یَکَادُ الَّذِینَ کَفَرُوا لَیُزْلِقُونَکَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّکْرَ﴾

مفسران از جمله شیخ طوسی، فخر رازی و علامه طباطبایی گفته‌اند که معنای آیه این است که کفار آن‌چنان از روی خشم و حسد به پیامبر(ص) نگاه می‌کردند که گویا قصد داشتند با نگاه‌شان او را از پا درآورند.
گرچه معنای "یزلِقونک" می‌تواند تشبیهی برای شدت دشمنی باشد، اما بسیاری از مفسران این آیه را از نشانه‌های قرآنی وجود چشم‌زخم دانسته‌اند.

۳. اشاره‌های غیرمستقیم دیگر در قرآن به اثرگذاری نفسانیات بر دیگران

برخی آیات دیگر نیز به صورت غیرمستقیم قابل استناد هستند؛ زیرا قرآن تأکید دارد که:

• حسد یک نیروی مخرب است:
  ﴿وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ﴾ (فلق/۵)
  این آیه بیانگر شرّ بالقوّه‌ای است که از حسادت سرچشمه می‌گیرد؛ و روشن است که نگاه حسودانه یکی از ابزارهای بروز آن شرّ است.

• نَفْس انسانی توانایی اثرگذاری بیرونی دارد
  قرآن به اثرات روانی، معنوی و حتی ماورایی نفس اشاره می‌کند؛ و همین ظرفیت، مبنایی است که متکلمان اسلامی برای توضیح ماهیت چشم‌زخم مطرح کرده‌اند.

از مجموع این آیات و تفسیرهای معتبر آن‌ها برمی‌آید که:

1. چشم‌زخم در نگاه قرآن یک واقعیت است، نه یک توهم اجتماعی.

2. نگاه حسودانه با نیت منفی می‌تواند اثرگذاری واقعی داشته باشد.

3. قرآن برای پیشگیری از آثار آن، توجه به ذکر، استعاذه و توکل را توصیه می‌کند—همان‌گونه که پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) نیز ادعیه‌ای مانند «معوّذات» و «آیت‌الکرسی» را برای دفع آن سفارش کرده‌اند.

جایگاه چشم‌زخم در نگاه پیامبر اکرم(ص) و ائمه اطهار(ع)

اعتقاد به چشم‌زخم در معارف اسلامی، تنها یک باور فرهنگی نیست؛ بلکه در سخنان پیامبر اکرم(ص) و اهل‌بیت(ع) به‌عنوان یک حقیقت تأثیرگذار مورد تأیید قرار گرفته است. روایات فراوانی در منابع شیعه و سنی وجود دارد که نشان می‌دهد چشم‌زخم می‌تواند آثاری واقعی بر انسان برجای بگذارد و برای دفع آن باید از یاد خدا و ادعیه مأثور کمک گرفت.

۱. پیامبر اکرم(ص): چشم‌زخم حقیقت دارد

از رسول خدا(ص) نقل شده است:

«العَینُ حَقٌّ»
چشم‌زخم حقیقت دارد.

این حدیث در منابع شیعه مانند کافی و در منابع اهل‌سنت همچون صحیح بخاری آمده است و از مشهورترین نصوص درباره واقعیت داشتن چشم‌زخم است. در روایت دیگری پیامبر(ص) فرمود:

«لو کان شیء یسبقُ القَدَر لَسَبَقَتْهُ العَین»
اگر چیزی می‌توانست بر تقدیر الهی پیشی گیرد، همان چشم‌زخم بود.

پیامبر(ص) برای برخی افراد که دچار آثار چشم‌زخم شده بودند، دعا و رقیه‌خوانی می‌کرد و استفاده از معوّذات (سوره‌های فلق و ناس) را برای حفظ از این آسیب توصیه می‌نمود.

۲. امام علی(ع): چشم‌زخم قدرت اثرگذاری دارد

در نهج‌البلاغه و دیگر منابع روایی، امیرالمؤمنین(ع) نیز به این موضوع اشاره کرده‌اند. از امام علی(ع) نقل شده:

«العین حقٌّ، والرُّقیَةُ حقٌّ»
چشم‌زخم حقیقت دارد و دعا برای رفع آن نیز حقیقت دارد.

همچنین در روایت دیگری فرمودند که نگاه حسودانه می‌تواند آثار سختی بر جان انسان بگذارد و توصیه کردند که برای حفظ خود، انسان باید از حسودان پنهان بماند و بر خدا توکل داشته باشد.

۳. امام صادق(ع): چشم‌زخم می‌تواند انسان قوی را بیمار کند

در کلمات امام صادق(ع) تأکید بیشتری بر چشم‌زخم دیده می‌شود. حضرت می‌فرمایند:

«إنّ العَینَ لَتُدخِلُ الرَّجُلَ القَبرَ وَتُدخِلُ الجَمَلَ القِدرَ»
چشم‌زخم می‌تواند انسان را به قبر ببرد و شتر را داخل دیگ کند.

این تعبیر کنایی بیانگر شدت تأثیر منفی چشم‌زخم است. در روایت دیگری، امام صادق(ع) سفارش می‌کنند که هنگام مشاهده جمال یک شخص یا نعمت کسی، «ما شاء الله» و «اللهم بارک له» گفته شود تا نگاه حسودی اثر نگذارد.

۴. امام رضا(ع): برای دفع چشم‌زخم از دعا و صدقه استفاده کنید

در روایات امام رضا(ع) چشم‌زخم امری واقعی دانسته شده و ایشان بر نقش دعا، معوذات و صدقه تأکید ویژه دارند. از حضرت نقل شده:

«اِستَعینوا عَلَی دَفعِ العَینِ بِقِراءَةِ المُعوِّذَتَینِ»
برای دفع چشم‌زخم از قرائت دو سوره فلق و ناس کمک بگیرید.

امام رضا(ع) همچنین توصیه کرده‌اند که صدقه‌دادن، غیبت‌نکردن و دوری از خودنماییِ افراطی، نقش مهمی در جلوگیری از چشم‌زخم دارد؛ زیرا بسیاری از چشم‌زخم‌ها ناشی از تحریک حسادت دیگران است.

۵. دیگر ائمه اطهار(ع): چشم‌زخم آمیخته با حسد است

در روایات سایر ائمه نیز به این حقیقت اشاره شده است. امام باقر(ع) می‌فرمایند:

«العَینُ حقٌّ، ولیس کُلُّ نَفسٍ خَبیثَة تُصیب»
چشم‌زخم حقیقت دارد، اما از هر نفسی صادر نمی‌شود؛ بلکه از نفوس بیمار و حسودان قوی‌النفس پدید می‌آید.

امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) نیز در ادعیه‌ای که برای حفاظت شیعیان نقل شده، دفع حسد و چشم‌زخم را از جمله درخواست‌های مهم ذکر کرده‌اند.

چه کسانی چشم‌زخم دارند؟ نگاهی روایی و اخلاقی

پرسشی که همواره در فضای دینی و فرهنگی مطرح است این است که چه کسانی چشم‌زخم دارند و چگونه ممکن است یک نگاه ساده چنین اثر عمیقی بگذارد؟ در پاسخ باید گفت نگاه انسان، بازتابی از باطن اوست. کسانی که درونی پر از حسادت، غضب، تنگ‌نظری یا حتی شگفت‌زدگی بی‌حد دارند، بیشتر از دیگران مستعد چشم‌زخم هستند. در برخی روایت‌ها آمده است که «چشمِ بعضی از انسان‌ها نافذتر از دیگران» است؛ یعنی تأثیر نگاه آن‌ها شدیدتر و بی‌محاباتر است.

این گروه الزاماً افراد بدطینت نیستند. گاهی انسان از روی تعجبِ زیاد، یا از سر محبتِ افراطی، ناخواسته به دیگری آسیب می‌زند. در فرهنگ عمومی ایران نیز گفته می‌شود: «فلانی چشمش شور است.» این عبارت اشاره به همان نفوذ نگاه دارد که ریشه آن در روایات اسلامی نیز دیده می‌شود. با این حال، اهل‌بیت(ع) بارها سفارش کرده‌اند که هرگاه از چیزی شگفت‌زده شدید بگویید: «ما شاء الله لا قوة إلا بالله» تا اثر منفی نگاه شما از میان برود.

علائم چشم‌زخم؛ وقتی نگاه، زندگی را متأثر می‌کند

برای شناخت علائم چشم‌زخم باید ابتدا توجه کنیم که اثر گذاری نگاه، غالباً ناگهانی و بدون مقدمه ظاهر می‌شود. شخصی که دچار چشم‌زخم شده است، معمولاً به‌طور ناگهانی دچار ضعف، بی‌حوصلگی یا حتی افسردگی ناشی از چشم‌زخم می‌شود. این افسردگی نوعی سستی در روح است و گاهی با غم‌های بی‌دلیل، گریه‌های بی‌اختیار یا احساس خستگی شدید همراه است.

در کودکان، چشم‌زخم بسیار سریع‌تر آشکار می‌شود. گریه‌های بی‌وقفه، بی‌خوابی ناگهانی، تب‌های کوتاه‌مدت و بی‌قراری‌های بدون علت، از نشانه‌هایی هستند که مادران متدین آن را نوعی چشم و نظر می‌دانند.

در بخش جسمی نیز گاهی چشم‌زخم می‌تواند زمینه‌ساز بیماری بر اثر چشم‌زخم شود؛ بیماری‌هایی که پزشکی قادر به یافتن علت دقیق آن نیست، اما با دعا، ذکر و صدقه به سرعت برطرف می‌شود.

دعا و توسل در برابر چشم‌زخم | نقش قرآن در درمان چشم و نظر

اسلام، بهترین نسخه‌های معنوی برای دفع چشم‌زخم را ارائه کرده است. مهم‌ترین آن‌ها تلاوت سوره‌هایی است که در روایات به عنوان سوره چشم‌زخم معرفی شده‌اند. سوره‌های فلق و ناس، به‌ویژه در بخش‌هایی از آیات خود، اشاره مستقیم به دفع شرّ حاسد دارند. وقتی انسان این سوره‌ها را با حضور قلب می‌خواند، در واقع حصاری معنوی پیرامون روح خود ایجاد می‌کند.

در کنار این سوره‌ها، آیه «وإن یکاد» از سوره قلم و همچنین آیت‌الکرسی، از مهم‌ترین آیات شناخته‌شده برای دفع چشم و نظر هستند. توصیه شده است این آیات نه تنها برای هنگام بروز چشم‌زخم، بلکه به صورت روزانه خوانده شوند تا فرد در برابر انرژی‌های منفی محافظت شود.

سوره‌های معروف به چهار قل برای چشم‌زخم نیز نقشی ویژه دارند؛ زیرا مجموعه‌ای از توحید، پناه‌جویی و دفع شر را به ارمغان می‌آورند و به همین دلیل در متون روایی و سیره علما جایگاه ویژه‌ای دارند.

حرز امام جواد برای چشم‌زخم؛ سپری معنوی از میراث اهل‌بیت

از میان دعاهایی که برای دفع چشم‌زخم توصیه شده‌اند، حرز امام جواد(ع) جایگاهی کم‌نظیر دارد. این حرز، با سند معتبر در کتاب‌هایی چون «مهج‌الدعوات» نقل شده و بسیاری از مراجع و علمای بزرگ شیعه، از جمله آیت‌الله بهجت، استفاده از آن را برای محافظت از چشم و نظر توصیه کرده‌اند.

حرز امام جواد(ع) تنها یک نوشته مقدس نیست؛ بلکه به‌نوعی پیمانی معنوی با خداست، پیمانی که در آن بنده از پروردگار می‌خواهد او را در برابر دشمنان آشکار و پنهان و همچنین شرّ چشم‌زخم، حسادت و بلاهای ناگهانی حفظ کند. بسیاری از خانواده‌های متدین، این حرز را به‌صورت بازوبند یا گردن‌آویز برای خود یا کودکانشان استفاده می‌کنند.

از نظر آیت الله بهجت (ره)

برای جلوگیری از چشم زخم یا باطل شدن سحر، همراه داشتن دعا حرز امام جواد (ع) مفید است.

سؤال: برای دفع حسادت از کسی که به او حسادت می‌ورزند و اذیتش می‌کنند، چه کار کنیم؟

جواب: چهار قل را در وقت خواب زیاد بخواند. اگر بتواند، حرز جواد را تحصیل بکند، به دستش ببندد، یا در بغلش بگذارد و همراه داشته باشد.

رفع چشم‌زخم با نمک و تخم‌مرغ؛ نگاهی فرهنگی و دینی

در فرهنگ ایرانی، روش‌هایی مانند رفع چشم‌زخم با نمک یا چشم‌زخم با تخم‌مرغ سابقه طولانی دارد. اگرچه این روش‌ها در برخی مناطق به عنوان شیوه‌های سنتی شناخته می‌شوند، اما از منظر دینی باید میان «باور فرهنگی» و «مبنای شرعی» تفاوت قائل شد.

نمک، در روایات اسلامی به عنوان ماده‌ای مبارک معرفی شده و مصرف آن پیش و پس از غذا توصیه شده است. برخی علما معتقدند نمک توانایی زدودن انرژی منفی دارد، اما روش‌هایی مانند چرخاندن نمک دور سر یا ریختن آن در مسیر فرد، پشتوانه قطعی شرعی ندارد و بیشتر جنبه فرهنگی دارد.

همچنین روش تخم‌مرغ—که در آن تخم‌مرغ را روی بدن فرد می‌گردانند—در متون دینی معتبر ذکر نشده است. با این حال، بسیاری از افراد معتقدند که این روش موجب آرامش روانی می‌شود، اما از نگاه علمی و دینی تأثیر اصلی، همان جنبه روانی است.

اسلام، به‌جای این روش‌ها، تأکید دارد که انسان بیشتر به دعا، صدقه و آیات قرآن توسل کند؛ زیرا اصالت و تأثیر واقعی در این‌هاست.

چشم‌زخم و بیماری‌های روحی؛ از افسردگی تا اضطراب

ارتباط میان چشم‌زخم و حالات روحی همچون افسردگی، موضوعی است که بسیاری از خانواده‌ها به آن اشاره می‌کنند. در واقع بخشی از آنچه به‌صورت چشم‌زخم و افسردگی شناخته می‌شود، ناشی از اثرات روحی است که فرد از نگاه یا نیت منفی دیگران دریافت می‌کند. در روایات آمده است که چشم‌زخم گاهی روح انسان را تضعیف می‌کند و همین ضعف، به‌تدریج بر جسم نیز فشار می‌آورد.

این تضعیف روح می‌تواند مقدمه‌ای برای اضطراب، بی‌حوصلگی، کاهش انگیزه و حتی بیماری‌های جسمی باشد. درست به همین دلیل است که اسلام همواره توصیه کرده است انسان با خواندن قرآن، توکل بر خدا، گفتن ذکر «لاحول و لا قوة إلا بالله» و صدقه دادن، روح خود را در برابر آسیب‌های بیرونی مقاوم سازد.

جمع‌بندی

چشم‌زخم نه یک افسانه است و نه یک پدیده صرفاً روان‌شناختی؛ بلکه حقیقتی تأیید شده در آموزه‌های اسلامی است. کسی که با نگاه دینی به این موضوع می‌نگرد، می‌فهمد که دعا، قرآن، توسل و حرزهای معتبر اهل‌بیت(ع) تنها سپرهای واقعی در برابر چشم و نظر هستند. شناخت علائم چشم‌زخم، فهم اینکه چه کسانی چشم‌زخم دارند، و آگاهی از روش‌های صحیح مقابله، انسان را از بسیاری از آفات اخلاقی و روحی حفظ می‌کند.

در نهایت باید گفت که بهترین راه برای مقابله با چشم‌زخم، پیوند عمیق با خداست؛ زیرا نیرویی که از یاد خدا سرچشمه می‌گیرد، هیچ نیروی دیگری توان مقابله با آن را ندارد.

پرتقال، این میوه خوش‌عطر زمستانی، نه‌تنها یکی از محبوب‌ترین میوه‌های دنیاست، بلکه یکی از غنی‌ترین منابع ویتامین C شناخته می‌شود و می تواند در درمان بسیاری از بیماری ها به بدن کمک کند. 

پرتقال؛ سپر طبیعی در برابر سرماخوردگی
پزشکان سال‌هاست بر نقش ویتامین C در تقویت سیستم ایمنی بدن تأکید دارند و پرتقال با داشتن مقادیر بالای این ویتامین، یکی از مؤثرترین مواد غذایی برای کاهش علائم سرماخوردگی و آنفلوآنزا محسوب می‌شود و این میوه باعث افزایش تولید گلبول‌های سفید شده و توان بدن را برای مقابله با ویروس‌ها بالا می‌برد.
پرتقال و سلامت قلب
تحقیقات جدید نشان می‌دهد فلاونوئیدها و فیبرهای محلول در پرتقال، نقش قابل‌توجهی در کاهش کلسترول بد خون (LDL) دارند. پتاسیم موجود در این میوه نیز به تنظیم فشار خون کمک می‌کند و خطر بروز سکته قلبی و مغزی را کاهش می‌دهد، به همین دلیل، کارشناسان تغذیه توصیه می‌کنند مصرف منظم پرتقال به‌ویژه در افراد بالای ۴۰ سال در برنامه غذایی روزانه گنجانده شود.
از کم‌خونی (آنمی) پیشگیری می‌کند
منظور از آنمی عارضه‌ای است که منجر به کم شدن گلبول‌های قرمز یا هموگلوبین می‌شود که کاهش توانایی آن برای حمل اکسیژن را به دنبال دارد. این عارضه معمولاً به علت کمبود آهن رخ می‌دهد. اگرچه پرتقال منبع خوبی از آهن نیست، اما منبع عالی اسیدهای ارگانیک مانند ویتامین C (اسید آسکوربیک) و اسید سیتریک محسوب می‌شود.ویتامین C و اسید سیتریک هر دو می‌توانند جذب آهن از دستگاه گوارش را افزایش دهند. زمانی که پرتقال را به همراه سایر مواد غذایی سرشار از آهن میل کنید، ممکن است به جلوگیری از آنمی کمک شود.
خواص آب پرتقال برای مشکلات بینایی
مقادیر بالا ویتامین A و C ویتامین در آب پرتقال می‌تواند از تشکیل آب مروارید و سایر بیماری‌های چشمی که می‌توانند منجر به از دست رفتن بینایی شوند، جلوگیری کند. یک پرتقال متوسط تنها حدود ۶۰ کالری دارد، اما بیش از ۱۰۰ درصد نیاز روزانه بدن به ویتامین C را تأمین می‌کند.

دکتر اکاترینا لادیگینا، متخصص داخلی خاطرنشان می‌کند که هیچ پایه علمی برای این ایده که خوردن غذا بعد از ساعت ۶ عصر برای سلامتی مضر است، وجود ندارد.

به گفته این پزشک، قانون اساسی این است که حداقل سه ساعت قبل از خواب شام بخورید.

او توضیح می‌دهد: "ممکن است و حتی توصیه می‌شود که بعد از ساعت ۶ عصر غذا بخورید، اما برای عادی‌سازی هضم، توصیه می‌شود آخرین وعده غذایی خود را حداقل سه ساعت قبل از خواب میل کنید. این مهم است. با این حال، هیچ دو بدنی یکسان نیستند، بنابراین توصیه‌های غذایی اغلب فردی هستند. "

این پزشک خاطرنشان می‌کند که افراد مبتلا به اختلال تحمل گلوکز ممکن است به دلیل قند خون پایین در شب از خواب بیدار شوند، بنابراین توصیه می‌شود قبل از خواب یک میان وعده سبک، مانند یک یا دو تخم مرغ آب پز یا یک مشت آجیل، مصرف کنند. مادران شیرده نیز می‌توانند برای حفظ کیفیت شیر ​​و اطمینان از خواب آرام نوزادشان، یک میان وعده سبک در شب مصرف کنند.

دکتر لادیگینا در مورد روزه‌داری متناوب می‌گوید که این روش می‌تواند برای برخی از افراد بالای ۴۰ سال مفید باشد، البته به شرطی که هیچ منع پزشکی وجود نداشته باشد. او بر اهمیت در نظر گرفتن نیاز‌های فردی تأکید می‌کند، زیرا دوره‌های طولانی روزه‌داری می‌تواند برای افراد مبتلا به سندرم ژیلبرت، دیابت نوع ۱ یا پس از برداشتن کیسه صفرا خطرناک باشد.

این پزشک اضافه می‌کند که یک شام ایده‌آل که سه ساعت قبل از خواب خورده شود، باید سرشار از پروتئین و کربوهیدرات به شکل سبزیجات غیرنشاسته‌ای باشد. به عنوان مثال، یک تکه ماهی با سالاد سبز یا یک تکه گوشت سفید با سبزیجات پخته شده، با حجمی که بسته به ظرفیت معده، بیش از ۳۵۰ گرم نباشد.

این پزشک همچنین توصیه می‌کند که پس از مصرف شیرینی یا فست فود پیاده‌روی کنید تا از ذخیره شدن انرژی گلوکز به عنوان چربی جلوگیری شود.

وبگاه گاردین در گزارشی آورده است: سه مقاله منتشرشده در نشریه معتبر لَنسِت/ Lancet نشان می دهد غذاهای فوق‌فرآوری‌شده به‌سرعت درحال گرفتن جای غذاهای تازه در رژیم غذایی کودکان و بزرگسالان در سراسر جهان هستند.

مصرف این غذاها شامل فست‌فودها، غلات صبحانه، پروتئین‌بارها، غذاهای منجمد آماده و نوشابه‌های گازدار، با افزایش خطر ابتلا به ۱۲ بیماری از جمله چاقی، دیابت نوع ۲، بیماری قلبی و افسردگی مرتبط است.

• آمارهای هشداردهنده

در انگلیس و آمریکا، بیش از نیمی از رژیم غذایی معمول را غذاهای فوق‌فرآوری‌شده تشکیل می‌دهد. برای برخی، به‌ویژه جوانان، کم‌درآمدها و ساکنان مناطق محروم، سهم این غذاها به ۸۰ درصد می‌رسد.

• هشدار دانشمندان: بدن انسان با این غذاها سازگار نیست

پروفسور کارلوس مونتیرو (Carlos Monteiro)، استاد تغذیه سلامت عمومی دانشگاه سائوپائولو و از نویسندگان این مجموعه مقالات هشدار می‌دهد: شواهد به‌وضوح نشان می‌دهند که انسان از نظر زیست‌شناختی با مصرف این غذاها سازگار نیست. این غذاها به همه اندام‌های اصلی بدن انسان آسیب می‌رسانند.

• سامانه طبقه‌بندی نُوا: راهنمای تشخیص غذاهای سالم

پروفسور مونتیرو و همکارانش در برزیل، سامانه طبقه‌بندی نوا (Nova) را توسعه داده‌اند که غذاها را بر اساس سطح فرآوری از گروه یک تا چهار دسته‌بندی می‌کند: گروه یک را غذاهای فرآوری‌نشده یا کم‌فرآوری‌شده (مانند میوه‌ها و سبزیجات تازه) و گروه چهار را غذاهای فوق‌فرآوری‌شده (مانند محصولات صنعتی، حاوی طعم‌دهنده‌های مصنوعی، امولسیفایرها و رنگ‌های مصنوعی) تشکیل می دهد.

• تأثیرات مخرب بر سلامت

بررسی ۱۰۴ مطالعه بلندمدت نشان می‌دهد که ۹۲ مورد ارتباط معنادار بین مصرف این غذاها با بیماری‌های مزمن و مرگ زودرس را گزارش کرده‌اند. غذاهای فوق‌فرآوری‌شده با پرخوری، کاهش کیفیت تغذیه‌ و افزایش مواجهه با مواد شیمیایی مضر مرتبط هستند.

• مقاومت شرکت‌های جهانی

نویسندگان این مقالات تأکید می‌کنند که شرکت‌های جهانی با تبلیغات گسترده و طراحی محصولات اعتیادآور، مصرف این محصولات را افزایش می‌دهند؛ همچنین از مواد شیمیایی مانند امولسیفایر برای بهبود بافت و ماندگاری استفاده می‌کنند. همچنین لابی‌گری سیاسی مانع تصویب سیاست‌های سلامت عمومی مؤثر می‌شود. وضعیت کنونی کنترل این محصولات، مشابه کنترل تنباکو در دهه‌های گذشته است.

• راه‌حل‌های پیشنهادی

برچسب‌گذاری واضح روی بسته‌بندی‌ها؛

محدودیت‌های بازاریابی به‌ویژه تبلیغاتی که کودکان را هدف گرفته‌اند؛

ممنوعیت عرضه در مدارس و بیمارستان‌ها؛

الگوسازی از برنامه موفق برزیل که تا سال ۲۰۲۶ میلادی ۹۰ درصد غذاهای مدارس را تازه یا کم‌فرآوری‌شده خواهد کرد؛

• هشدار نهایی

پروفسور مونتیرو هشدار می‌دهد: مصرف فزاینده غذاهای فرآوری‌شده در حال تغییر الگوهای غذایی جهانی و جایگزینی غذاهای تازه و سنتی است. این تغییر را شرکت‌های قدرتمند جهانی که با اولویت‌دادن به محصولات فوق‌فرآوری‌شده سودهای کلانی به‌دست می‌آورند تقویت می‌کنند.

این یافته‌ها زنگ خطر را برای سیاستگذاران و مصرف‌کنندگان در سراسر جهان به‌صدا درآورده است.

دفتر بهبود تغذیه جامعه وزارت بهداشت در پاسخ به یکی از باورهای نادرست مبنی بر اینکه «مصرف سبزیجات در افراد دارای فشارخون بالا باعث افزایش فشارخون می‌شود»، اعلام کرد: سبزیجات نه‌تنها موجب افزایش فشارخون نمی‌شوند بلکه نقش مهمی در کاهش و کنترل آن دارند.

براساس این گزارش، سبزیجات برگ‌سبز منبع غنی از پتاسیم، منیزیم، پلی‌فنل‌ها و ویتامین C هستند؛ عناصری که هر یک در فرآیند تنظیم فشارخون نقش کلیدی دارند.

به گفته کارشناسان این دفتر، پتاسیم با افزایش ساخت پروتئین کالیدین موجب مهار انقباض دیواره عروق و کمک به کاهش فشارخون می‌شود و همچنین اثرات منفی مصرف نمک بر بدن را کاهش می‌دهد. منیزیم موجود در سبزیجات نیز به‌عنوان یک بازدارنده طبیعی انقباض عضلات صاف و گشادکننده عروق، در پیشگیری و کنترل پرفشاری خون نقش مؤثری دارد.

این گزارش می‌افزاید: پلی‌فنل‌های گیاهی موجود در سبزی‌ها دارای خاصیت آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی و گشادکنندگی عروق هستند و مصرف آن‌ها در حفظ سلامت سیستم قلب و عروق اهمیت دارد. همچنین ویتامین C با افزایش سنتز اکسید نیتریک و بهبود عملکرد اندوتلیال، در کاهش فشارخون مؤثر گزارش شده است. مطالعات بالینی نشان می‌دهد دریافت کافی این ویتامین می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی فشارخون سیستولیک و دیاستولیک را کاهش دهد.

دفتر بهبود تغذیه جامعه تأکید کرد: مصرف منظم سبزیجات بخش مهمی از الگوی غذایی سالم برای بیماران مبتلا به پرفشاری خون است و حذف سبزیجات نه‌تنها کمکی به کنترل فشارخون نمی‌کند، بلکه فرد را از دریافت مواد مغذی ضروری محروم خواهد ساخت.

دنیا محل گذر است و ماندگار نیست. همه چیز در این دنیا موقتی است؛ از سلامتی و جوانی گرفته تا دارایی‌ها و شهرت. تمرکز بیش از حد بر روی این چیزهای زودگذر، باعث می‌شود هدف اصلی زندگی یعنی آماده شدن برای آینده‌ای که پایان ندارد را فراموش کنیم. وقتی تمام تلاش ما صرف جمع‌آوری چیزهایی می‌شود که با مرگ از دستشان می‌دهیم، در واقع زندگی را در مسیر اشتباهی صرف کرده‌ایم. این دلبستگی‌های زودگذر، انرژی ما را برای کارهای مهم‌تر از بین می‌برد و در نهایت جز حسرت چیزی به همراه نخواهیم داشت.

باید بپذیریم که فرصت برای کارهای مهم زندگی محدود است. این فرصت‌ها شامل زمان سلامتی، اوقات فراغت، و حتی هر نفس و فرصتی است که به ما داده شده است. به جای اینکه کارهای اساسی را به تعویق بیندازیم و منتظر زمان مناسب بمانیم، باید از همین لحظه استفاده کنیم. هر فرصتی که برای عمل صالح، اصلاح رفتار و نزدیک شدن به هدف نهایی زندگی به دست می‌آوریم، یک سرمایه‌گذاری برای آینده ابدی ماست. باید همین حالا برای آن سرای همیشگی، آذوقه و پایه‌های محکم خود را فراهم کنیم.

 زندگی امروزی ما هم که پر شده از رقابت برای کسب چیزهایی که ارزش ماندگاری ندارند. ما روزها و سال‌های عمرمان را صرف ساختن شهرت، جمع کردن ثروت و لذت‌های لحظه‌ای می‌کنیم، در حالی که همه می‌دانیم این‌ها پایدار نیستند. این تمرکز بر روی «فانی» به جای «باقی»، یک اشتباه بزرگ در اولویت‌بندی زندگی است که باید همین حالا اصلاح شود.

 بزرگ‌ترین عاملی که باید طرز تفکر ما را تغییر دهد، آمدن حتمی مرگ است. مرگ یک احتمال نیست، یک واقعیت قطعی است که زمان دقیق آن را نمی‌دانیم. این واقعیت، همه برنامه‌ریزی‌های ما برای دنیا را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. اگر مطمئن باشیم که فردا یا هفته آینده اینجا نیستیم، چطور می‌توانیم با خیال راحت به کارهای کوچک و بیهوده بپردازیم؟

در میان انبوه اخبار روزمره و هیاهوی مادیات، گاهی صدایی از گذشته‌های دور برمی‌خیزد که سکوتِ ما را می‌شکند و حقیقتِ فراموش‌شده‌ای را گوشزد می‌کند. این صدا، کلام نافذ امیرالمؤمنین علیه‌السلام است؛ کلامی که ریشه در حکمت متعالی دارد و هر روز تازگی خود را بازمی‌یابد. این کلام، دعوتی است برای تأمل در ماهیت هستی و مسیری که در آن گام برمی‌داریم. ایشان در کلامی حکمت‌آمیز می‌فرماید:

«هر کس از شما در روزگارانى که مهلت دارد به اعمال نیکو بپردازد پیش از آن که مرگ فرا رسد، و در ایّام فراغت پاک باشد، پیش از آن که گرفتار شود، و در ایّام رهایى نیکوکار باشد، پیش از آن که مرگ گلوگاه او را بفشارد، پس براى خود و جایى که مى ‏رود آماده باشد، و در این دنیا که محل کوچ کردن است براى منزلگاه ابدى، توشه‏ اى بردارد؛‌ قَدْ عَلِمَ السَّرَائِرَ وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ، لَهُ الْإِحَاطَةُ بِکُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ الْغَلَبَةُ لِکُلِّ شَیْ‏ءٍ وَ الْقُوَّةُ عَلَى کُلِّ شَیْ‏ءٍ؛ فَلْیَعْمَلِ الْعَامِلُ مِنْکُمْ فِی أَیَّامِ مَهَلِهِ قَبْلَ إِرْهَاقِ أَجَلِهِ، وَ فِی فَرَاغِهِ قَبْلَ أَوَانِ شُغُلِهِ؛ وَ فِی مُتَنَفَّسِهِ قَبْلَ أَنْ یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ؛ وَ لْیُمَهِّدْ لِنَفْسِهِ وَ قَدَمِهِ؛ وَ لْیَتَزَوَّدْ مِنْ دَارِ ظَعْنِهِ لِدَارِ إِقَامَتِهِ.»

اساس پیامی که از قول امام نقل شده، این است که دنیا دارِ قرار و سکونت نیست؛ بلکه «دَارِ ظَعْنِهِ» (سرای کوچیدن) است. ما مهمان این دنیای فانی هستیم و هر چه در آن می‌سازیم، موقتی است. دلبستگی به آنچه ناپایدار است، بزرگ‌ترین دام گمراهی است. این دلبستگی، ما را کور می‌کند و از هدف اصلی‌مان که همان حیات حقیقی پس از مرگ است، بازمی‌دارد.

 شاید مهم‌ترین بخش این کلام، تأکید بر «زمان‌بندی» باشد. امام ما را متوجه می‌کند که خداوند «أَیَّامِ مَهَلِهِ» (روزهای مهلت داده شده) را برای عمل اختصاص داده است. این فرصت‌ها محدودند و با فرا رسیدن اجل، دسترسی به آن‌ها قطع می‌شود. این یک هشدار جدی است؛ فرصت‌ها تکرار نمی‌شوند و تعلل در انجام وظایف اخلاقی و الهی، بزرگ‌ترین زیان را به بار می‌آورد.

اشاره‌ی امیرالمؤمنین علیه‌السلام به «فَرَاغِهِ قَبْلَ أَوَانِ شُغُلِهِ» (آسودگی پیش از زمان گرفتاری) نکته‌ای کلیدی در مدیریت زمان زندگی است. دوران جوانی، سلامتی و فراغت، زمان‌هایی هستند که سختی کار کمتر است. اگر آماده‌سازی برای آینده را به دوران پیری و بیماری موکول کنیم، انرژی لازم برای حرکت و عمل صالح را نخواهیم داشت؛ چرا که آن زمان، زمان «شغل» و سختی است.

عبارت «لْیُمَهِّدْ لِنَفْسِهِ وَ قَدَمِهِ» (باید خویشتن را مهیا سازد و گام‌هایش را استوار کند)، یک فرمان عملی است. این مهیاسازی، نه با آرزو، بلکه با عمل صالح، تزکیه نفس و اصلاح رفتار محقق می‌شود. هر عمل نیک، سنگی است که زیر پای آینده ما قرار می‌گیرد تا در مسیر سخت عبور از دنیا به آخرت، لغزش نکنیم.

همچنین هدف نهایی زندگی، رسیدن به «دَارِ إِقَامَتِهِ» (سرای اقامت ابدی) است. این توشه، همان ایمان، تقوا و اعمال نیک است که در این دار فانی جمع‌آوری می‌شود. دنیا برای زندگی کردن است، اما نه برای ماندن، بلکه برای جمع‌آوری ذخیره‌ای که در عالم باقی، ما را سربلند و مرفه کند.

پس این کلام صرفاً یک موعظه نیست، بلکه یک برنامه استراتژیک برای زیست مؤمنانه است. باید به جای دویدن بیهوده برای امور فانی، از هر «مُتَنَفَّس» (نفس کشیدن) و هر لحظه آسودگی، برای آماده‌سازی خود برای جاودانگی استفاده کنیم.

در نگاه دینی، اصلِ وجودِ سحر و جادو حقیقتی انکارناپذیر است؛ تا آنجا که خداوند در قرآن کریم، در داستان هاروت و ماروت، صریحاً از آن سخن گفته و بعد از آنی که می‌فرماید «آنها از آن دو [مَلک] چیزهایى مى‏‌آموختند که به وسیله‌ی آن (سحر) میان مرد و همسرش جدایى بیفکنند»، در بخشی از آن می‌فرماید: «وَ ما هُم بِضارِّینَ بِهِ مِن أَحَدٍ إِلّا بِإِذنِ الله»؛ یعنی ساحران هرگز نمی‌توانند با سحر به کسی زیانی برسانند مگر به اذن خداوند. این حقیقت، در کنار روایات پیامبر اکرم و ائمه معصومین علیهم‌السلام، نشان می‌دهد که جادو موضوعی خیالی یا افسانه‌ای نیست، اما جایگاه و حدود آن در نظام الهی روشن است. امیرالمؤمنین علیه‌السلام با صراحت در مذمت آن فرموده‌اند: «هر کس چیزی از سحر بیاموزد، کم باشد یا زیاد، کافر شده و پایان عهد او با پروردگارش خواهد بود و حدّ او قتل است مگر اینکه توبه کند.» (قرب الإسناد (ط - الحدیثة)، النص، ص152)

در منابع روایی، نمونه‌های روشنی از این برخورد صریح دینی دیده می‌شود. از جمله آنکه امیر مؤمنان فرمود زنی که نزد پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله آمد و با شرمندگی اعتراف کرد که برای مهربان‌کردن شوهرش، دست به کاری ماورایی زده است. پیامبر اکرم با لحنی تند فرمودند: «اف بر تو! دینت را تیره کردی؛ نفرین فرشتگان آسمان و زمین بر تو باد!» (من لا یحضر الفقیه، ج3،‌ ص445) این تأکید چندباره، بیانگر حساسیت شدید دین نسبت به هر عملی است که انسان را به دخالت‌های شیطانی و تکنیک‌های نامشروع گره می‌زند.

با این حال، کارشناسان دینی هشدار می‌دهند که نباید هر مشکل یا چالشی را به سحر و طلسم نسبت داد. بسیاری از گرفتاری‌ها، نتیجه رفتارهای نادرست، سوء‌تدبیرها، بی‌توجهی‌های اخلاقی و دوری از سنت‌های الهی است. در آموزه‌های قرآنی نیز بیش از آنکه از تأثیر مستقیم سحر سخن گفته شود، از آثار اعمال انسان و نتیجه طبیعی رفتار او یاد شده است. به تعبیر دیگر، سحر یک «استثنا» در عالم تکوین است، نه یک قاعده دائمی.

در مواجهه با طلسم و امور مشابه، نقش عمل صالح تعیین‌کننده است. رفتارهای مثبت، التزام به نماز، تلاوت قرآن، صدقه و رعایت تقوا به‌تعبیر بزرگان، حریم‌های معنوی و حصارهای حفاظتی پیرامون انسان ایجاد می‌کند. اما کسی که آگاهانه به گناه و آلودگی‌های اخلاقی نزدیک می‌شود، خود به‌تدریج این حصارها را از بین می‌برد و زمینه نفوذ آسیب‌ها را فراهم می‌کند. آیه هاروت و ماروت نیز به همین حقیقت اشاره دارد که تأثیر سحر تنها در شرایطی رخ می‌دهد که انسان، به‌واسطه رفتار خود، زمینه نفوذ را فراهم کرده باشد و خداوند نیز این تاثیر را به‌عنوان آزمون اجازه دهد.

یکی دیگر از راهکارهای مهم، توکل و اعتماد قلبی به خداوند است. حتی اگر فردی با شیء مشکوک، طلسمی در خانه یا فضای کاری مواجه شود، نخستین واکنش باید آرامش و اتکای درونی به خدا باشد. ترسِ عجولانه، فضای ذهنی فرد را برای پذیرش آسیب بیشتر مستعد می‌کند و این همان نقطه‌ای است که نیروهای منفی از آن بهره می‌برند.

در بسیاری از پرونده‌های مرتبط با سحر، این «القای ترس» است که بیش از اصلِ سحر اثر می‌گذارد. برخی افراد و جریان‌های سودجویی که اتفاقاً با موجودات ارگانیک در ارتباط هستند، با ایجاد ذهنیت‌های اغراق‌آمیز، القای احساس ضعف و ناامنی سعی می‌کنند افراد را متقاعد کنند که تحت سلطه نیروهای ماورایی هستند تا بهتر بتوانند بر آنها نفوذ کنند. هنگامی که ذهن انسان درگیر ترس و اضطراب شود، دیوارهای روانی‌اش ترک برمی‌دارد و حساسیت او نسبت به هر نشانه کوچک بالا می‌رود. به‌همین دلیل است که ترس در متون دینی، یکی از مهم‌ترین ابزارهای شیطان معرفی شده است.

کارشناسان می‌گویند بخش عمده مشکلاتی که افراد در خواب یا بیداری با عنوان «آسیب‌های ماورایی» تجربه می‌کنند، با تغییر فضای ذهنی و عاطفی قابل درمان است. فاصله‌گرفتن از ترس، پرداختن به فعالیت‌های آرامش‌بخش، تغذیه عاطفی مثبت، نشاط روزانه و حضور در جمع‌های سالم، ذهن را از درگیری با تصورات آزاردهنده دور می‌کند و مسیر زندگی را به حالت طبیعی بازمی‌گرداند.

تجربه نشان می‌دهد که نسبت‌دادن دائمی مشکلات به امور ماورایی، نه‌تنها کمکی به حل مسئله نمی‌کند، بلکه به مرور باعث گسترش اضطراب، توهم و اختلال در تشخیص واقعیت می‌شود. حتی اگر رگه‌ای از واقعیت هم در ماجرا وجود داشته باشد، پرداختن مداوم به آن، قدرت ذهن را تضعیف می‌کند و موجب تشدید اثرات روانی می‌شود.

مقابله با این روند، نیازمند فضاسازی معکوس است؛ فضایی که در آن آرامش، امید، صمیمیت و نورانیت بر ذهن حکمفرما باشد و افکار تیره مجال رشد پیدا نکنند. هرقدر ذهن انسان روشن‌تر و آرام‌تر باشد، نفوذ عوامل منفی دشوارتر و گاهی محال می‌شود و فرد بهتر می‌تواند تصمیم صحیح بگیرد.

در کنار این بستر روانی، عمل دینی ظاهری و باطنی نیز نقش مهمی دارد؛ ذکرهای روزانه، قرائت سوره‌های پایانی قرآن، حضور در محیط‌های معنوی، رعایت اخلاق، صدقه و دعا از جمله مواردی است که هم در سنت دینی توصیه شده و هم تجربه نسل‌ها اثر آنها را تأیید کرده است. این اعمال، ذهن را در مسیر سلامت قرار می‌دهند و حصارهای معنوی انسان را بازسازی می‌کنند.

کارشناسان تأکید دارند که برخورد با سحر و جادو باید عاقلانه، توأم با آگاهی و فارغ از هیجان‌های ترس‌آلود باشد. دین با اینکه حقیقت سحر را تأیید کرده، اما اجازه نداده این موضوع به ابزار هراس یا توجیه مشکلات روزمره تبدیل شود. راهکار اصلی، اصلاح رفتار، تقویت ایمان، ایجاد آرامش روانی و حفظ پیوند دائمی با خدای متعال است؛ پیوندی که هر حصار شکسته‌ای را دوباره می‌سازد و هر ترسِ مبهمی را از میان برمی‌دارد.

«صله‌ی رحم» در فرهنگ ما ایرانی‌ها و در دین اسلام جایگاه خیلی مهمی دارد و فقط یک رسم ساده نیست. این کار از عمیق‌ترین ارزش‌های انسانی و اخلاقی ما سرچشمه می‌گیرد. ارتباط خوب و مداوم با خانواده و خویشاوندان، مثل ستون فقراتی است که خانواده و جامعه را کنار هم نگه می‌دارد. این ارتباطات یک شبکه حمایتی و عاطفی قوی می‌سازند؛ وقتی مشکلی پیش می‌آید به شما تکیه می‌دهند و در شادی‌ها هم خوشحالی شما را چند برابر می‌کنند.

حفظ این روابط نه تنها حال روحی خودمان را بهتر می‌کند، بلکه کمک می‌کند تا چیزهای مهمی مثل فرهنگ، تجربه‌های ارزشمند و ارزش‌های مشترک بین نسل‌های مختلف منتقل شود. امروز که به خاطر پیچیدگی روابط و گسترش تکنولوژی و شبکه‌های مجازی، آدم‌ها از نظر جسمی از هم دور شده‌اند، نگه داشتن این پیوندهای خانوادگی خیلی ضروری است تا هویت جمعی و حسّ تعلق ما حفظ شود.

امیرالمؤمنین علیه‌السلام درباره ضرورت دید و بازدید می‌فرماید:

ای مردم؛ هرچند انسان توانگر و دارای مال باشد، از خویشاوندان و خاندان خود بی‌نیاز نیست؛ زیرا آنان با دست‌ها و زبان‌های خود از او دفاع می‌کنند، و بیش از هر کسی در پشت سر او مراقب و نگهدار اویند، و در پراکندگی کارهایش یاری‌رسان‌تر و در سختی‌ها مهربان‌تر و دلسوزترند، وقتی بلایی بر او نازل شود. خداوند برای انسان در میان مردم زبانی راستگو و نامی نیکو قرار می‌دهد که برای او بهتر از مالی است که دیگری از او به ارث بَرَد؛ أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَا یَسْتَغْنِی الرَّجُلُ وَ إِنْ كَانَ ذَا مَالٍ عَنْ [عَشِیرَتِهِ] عِتْرَتِهِ وَ دِفَاعِهِمْ عَنْهُ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَلْسِنَتِهِمْ، وَ هُمْ أَعْظَمُ النَّاسِ حَیْطَةً مِنْ وَرَائِهِ وَ أَلَمُّهُمْ لِشَعَثِهِ وَ أَعْطَفُهُمْ عَلَیْهِ عِنْدَ نَازِلَةٍ إِذَا [إِنْ] نَزَلَتْ بِهِ، وَ لِسَانُ الصِّدْقِ یَجْعَلُهُ اللَّهُ لِلْمَرْءِ فِی النَّاسِ خَیْرٌ لَهُ مِنَ الْمَالِ [یُوَرِّثُهُ غَیْرَهُ] یَرِثُهُ غَیْرُهُ.

آگاه باشید؛ هیچ‌ یک از شما از نزدیکان خویش روی نگرداند و هنگامی که در میان آنان نیازمندی را دید، با آنچه در اختیار دارد نیازش را برطرف کند؛ زیرا اگر آن مال را نگاه دارد، چیزی بر او نمی‌افزاید و اگر ببخشد، چیزی از او نمی‌کاهد. هر کس دست خود را از یاری خویشانش باز دارد، تنها یک دست از سوی او بازداشته می‌شود، ولی در مقابل، دست‌های بسیاری از آنان از یاری او باز داشته خواهد شد. و هر کس در برخورد با مردم نرم‌خو و خوش‌رفتار باشد، دوستی و محبت قوم خود را پایدار نگاه خواهد داشت؛ أَلَا لَا یَعْدِلَنَّ أَحَدُكُمْ عَنِ الْقَرَابَةِ یَرَى بِهَا الْخَصَاصَةَ أَنْ یَسُدَّهَا بِالَّذِی لَا یَزِیدُهُ إِنْ أَمْسَكَهُ وَ لَا یَنْقُصُهُ إِنْ أَهْلَكَهُ، وَ مَنْ یَقْبِضْ یَدَهُ عَنْ عَشِیرَتِهِ فَإِنَّمَا تُقْبَضُ مِنْهُ عَنْهُمْ یَدٌ وَاحِدَةٌ وَ تُقْبَضُ مِنْهُمْ عَنْهُ أَیْدٍ كَثِیرَةٌ، وَ مَنْ تَلِنْ حَاشِیَتُهُ یَسْتَدِمْ مِنْ قَوْمِهِ الْمَوَدَّةَ.

امام در آغاز یادآوری می‌کنند که هیچ‌کس، حتی اگر ثروتمند و توانگر باشد، از خویشاوندان خود بی‌نیاز نیست. زیرا خانواده نخستین پناهگاه انسان است؛ در هنگام خطر، از او دفاع می‌کنند و در سختی‌ها همراه و دلسوزش هستند. به تعبیر دیگر، مال و قدرت نمی‌تواند جای صمیمیت، حمایت و پشت‌گرمی خویشاوندان را بگیرد.

در بخش دوم، امام به ارزش معنوی و اجتماعی نیکی با خویشاوندان اشاره می‌کنند. می‌فرمایند خداوند برای انسان «زبان راستگو و نام نیک» قرار می‌دهد که از هر ثروتی ارزشمندتر است. یعنی انسان با رفتار درست، مهربانی و رعایت حق خویشاوندان، یاد و احترام خود را در دل مردم جاودانه می‌سازد. مال، روزی از بین می‌رود یا به دیگران می‌رسد، اما خوش‌نامی و محبت در دل دیگران، میراثی ماندگار است.

در بخش پایانی، امام هشدار می‌دهند که اگر کسی از یاری و محبت به خانواده‌اش دریغ کند، نتیجه‌اش بازگشت همان سردی به خودش خواهد بود. زیرا پیوند خویشاوندی دوطرفه است؛ اگر انسان از آنان دست بکشد، آنان نیز در زمان نیاز، او را تنها خواهند گذاشت. در مقابل، خوش‌رفتاری و مدارای با خویشان موجب پیوستگی دل‌ها، دوام دوستی و استحکام روابط خانوادگی می‌شود. این سخن امیرالمؤمنین(ع) در حقیقت یادآور این نکته است که صله‌رحم نه‌تنها یک وظیفه اخلاقی، بلکه سرمایه‌ای اجتماعی و انسانی برای آرامش و موفقیت در زندگی است.

بسیار مشاهده کرده‌ایم که در شادی و عزا ما ایرانیان از این جنبه مشارکت فعال و جمعی که ریشه در صله رحم دارد، به وضوح استفاده می‌کنیم. در مراسم شادی، مانند عروسی‌ها یا جشن‌های تولد، حضور گسترده خویشاوندان و اشتراک در شور و هیجان، تقویت‌کننده پیوندهای عاطفی است. این حضور دسته‌جمعی نشان می‌دهد که خوشی یک فرد، خوشی جمع محسوب می‌شود و شادی را چندین برابر می‌کند. این رسم، یک ارزش مشترک را در خانواده تقویت می‌کند که بر اساس آن، موفقیت هر فرد، جشن مشترک همه است.

اما در مراسم عزا و سوگواری، این بُعد از صله رحم اهمیت حیاتی پیدا می‌کند. در شرایط اندوه، خانواده و خویشاوندان نه تنها با حضور خود، بلکه با ارائه حمایت‌های عملی (از کمک در برگزاری مراسم گرفته تا دلداری دادن) به فرد داغدار یاری می‌رسانند. این همان پناهگاه عاطفی و حمایتی است که در کلام امیرالمؤمنین(ع) ذکر شد. در این لحظات، نیازهای مالی مطرح نیست، بلکه نیاز اصلی، «همدلی» و «حضور» است که نشان می‌دهد فرد در سخت‌ترین شرایط تنها نیست.

بنابراین، رسم «حضور در شادی و عزا» تجلی ملموس و عملی مفهوم عمیق صله رحم است. این عملکرد نشان می‌دهد که پیوند خونی و عاطفی، تنها یک حرف روی زمین نیست، بلکه زیرساختی است که در لحظات حیاتی زندگی، خود را به اثبات می‌رساند و از فرد در برابر آسیب‌های اجتماعی و روانی محافظت می‌کند.

ابهام در تاریخ شهادت حضرت فاطمه زهرا‌ (س) فقط یک اختلاف روایی نیست؛ ریشه در روزهایی دارد که پس از رحلت پیامبر‌ (ص) فضای سیاسی و اجتماعی به شدت ملتهب بود و بسیاری از وقایع مربوط به اهل بیت‌(ع) بدون ثبت دقیق باقی ماند. پنهانی بودن تشییع و دفن حضرت زهرا‌ (س) و اختلاف دیدگاه‌ مسلمانان درباره رخدادهای آن دوران هم باعث شد در کشور ما دو بازه زمانی، امروز با عنوان فاطمیه اول و دوم شناخته شود.

چرا روایت دقیقی از زمان شهادت ثبت نشد؟

چرا اساساً دو تاریخ مختلف برای شهادت حضرت زهرا (س) در قالب فاطمیه اول و دوم وجود دارد؟

ابهام موجود درباره زمان شهادت حضرت فاطمه زهرا‌(س) بیشتر از هر چیز ریشه در شرایط خاص روزهای پایانی عمر ایشان دارد، یعنی دوره‌ای که اختلافات سیاسی و اجتماعی پس از رحلت پیامبر (ص) به اوج رسیده بود. در چنین فضایی بسیاری از وقایع مرتبط با اهل بیت(ع) بدون ثبت دقیق تاریخی باقی ماند و این مسئله درباره شهادت حضرت زهرا‌(س) نیز رخ داد.

از سوی دیگر، نگاه جامعه آن زمان نسبت به جایگاه حضرت زهرا‌ (س) یکدست نبود. همان طور که امروز هم میان شیعه و اهل سنت درباره شهادت ایشان اختلاف دیدگاه وجود دارد، در آن دوران هم ارزیابی‌ها از مقام و حقوق ایشان متفاوت بود. همین اختلاف‌ها موجب شده است که نقل‌های تاریخی دقیق و واحدی درباره روز شهادت ایشان ثبت نشود.

علاوه بر این، خود بانوی دو عالم به دلیل رنج‌ها و اتفاقاتی که پس از رحلت پیامبر (ص) با آن مواجه شدند، تمایل نداشتند برخی چهره‌های سیاسی در مراسم تشییع ایشان حضور داشته باشند. به همین دلیل تأکید کردند که تشییع و خاکسپاری‌شان شبانه و پنهانی باشد. این پنهان‌کاری آگاهانه و هدفمند، به طور طبیعی موجب شد که تاریخ شهادت هم مبهم بماند و بعدها به صورت دو دوره فاطمیه مطرح شود.

آیا مدارک تاریخی به طور مشخص اشاره کرده‌اند که شهادت در کدام یک از این دو بازه رخ داده است؟

برای یافتن زمان دقیق شهادت حضرت زهرا‌ (س) باید میان متون تاریخی و منابع اعتقادی توازن برقرار کرد. منابع تاریخی تنها یک بار از شهادت آن حضرت سخن می‌گویند، اما زمان دقیق آن را مشخص نمی‌کنند و تنها به چند روایت متفاوت درباره فاصله میان رحلت پیامبر (ص) و شهادت حضرت اشاره کرده‌اند.

منابع روایی و کلامی هم به صراحت روز واحدی را بیان نکرده‌اند. در نتیجه، پژوهشگران شیعه با مجموعه‌ای از گزارش‌ها مواجه هستند که هر یک تاریخ خاصی را مطرح می‌کند. این اختلاف نقل‌ها باعث شده احتمال شهادت در هر دو دوره زمانیِ امروز شناخته‌شده یعنی فاطمیه اول و دوم مطرح باشد.

با وجود مبهم بودن اطلاعات، فقها و علما به حکم احتیاط و حرمت مقام حضرت زهرا‌ (س) هر دو دوره را به عنوان ایام عزاداری در نظر گرفته‌اند. برگزاری دو دهه فاطمیه پاسخی منطقی به ابهام تاریخی و احترام به شأن شهادت ایشان است.

با این وجود این پرسش مطرح است که آیا هیچ روایت قطعی وجود ندارد که تاریخ دقیق شهادت را تعیین کند؟

آنچه در بررسی منابع تاریخی مشاهده می‌شود، وجود تأکید بیشتر بر تاریخی است که امروز به عنوان فاطمیه دوم شناخته می‌شود. در برخی از متون، واژه «توفی» به معنای وفات به کار رفته اما همین منابع گاهی تعابیری مانند «قتل» هم دارند که نشانه تمایز میان وفات طبیعی و شهادت است.

با این حال، این تأکید تاریخی به معنای قطعیت نیست. دلیل آن هم این است که در همان منابع چند روایت دیگر درباره زمان شهادت آمده که اختلاف قابل توجهی دارند. بنابراین نمی‌توان ادعا کرد تنها یک تاریخ معتبر و خدشه‌ناپذیر در متون کهن ثبت شده است.

ما بر اساس روایات رسیده از ائمه اطهار (ع) معتقدیم که حضرت زهرا‌ (س) مظلومانه به شهادت رسیده‌اند. به همین دلیل در تحلیل شهادت ایشان فقط به گزارش‌های تاریخی بسنده نمی‌شود و مجموعه شواهد روایی و اعتقادی هم نقش تعیین‌کننده دارد.

محل دفن نامعلوم و تأثیر آن بر تاریخ‌گذاری

با این وجود آیا پنهان بودن محل دفن حضرت زهرا‌(س) تأثیری در اختلاف تاریخ شهادت داشته است؟

قطعاً این طور است. اصرار حضرت زهرا‌(س) بر اینکه محل دفنشان مشخص نباشد، بخش مهمی از این معما را شکل می‌دهد. وقتی مکان دفن شخصیتی بزرگ پنهان بماند، طبیعی است که روز دقیق شهادت هم به طور کامل ثبت نشود. این تصمیم آگاهانه از سوی آن حضرت، اعتراض خاموشی به رفتارهای پس از رحلت پیامبر (ص) بود.

در آن زمان، رسم این بود که خلفا و مسئولان حکومت در تشییع بزرگان دینی حضور داشتند، اما حضرت زهرا‌(س) خواستند آنها حتی از زمان تشییع مطلع نشوند. این مسئله به تنهایی نشان می‌دهد که حضرت نسبت به شرایط آن روزها رنج عمیقی داشتند.

با پنهان نگه‌داشتن این جزئیات، انتقال دقیق واقعه به نسل‌های بعد دشوار شد. بنابراین نبود زمان مشخص برای شهادت، ادامه طبیعی همان روند مخفی ماندن تشییع و دفن است.

نگاه شیعه و اهل سنت به نحوه شهادت

آیا همه مسلمانان نظری مشابه درباره نحوه شهادت حضرت زهرا‌(س) دارند؟

نه مقداری اختلاف دیدگاه وجود دارد اما باید دقت شود که ریشه این تفاوت، در تلقی تاریخی و اعتقادی دو مذهب از حوادث پس از رحلت پیامبر (ص) نهفته است. اهل سنت معمولاً نقل‌هایی را قبول دارند که کمتر از اصطلاحات مرتبط با شهادت استفاده می‌کند، هرچند در منابع اصیل آنها هم بر شهادت تأکید شده و دلیل دفن شبانه را آنها هم می‌دانند. اما متأسفانه موضوع شهادت کمتر در متون آنان مورد تحلیل قرار گرفته است.

در مقابل، شیعه با توجه به روایات معتبر از امامان معصوم (ع)، وقایع پس از رحلت پیامبر (ص) و آسیب‌هایی که حضرت فاطمه‌(س) متحمل شدند را دلیل شهادت می‌داند. بر همین اساس، نقل‌هایی که بر اثر جراحت و فشارهای روحی و جسمی تأکید دارند، در منابع شیعی برجسته است.

با این توضیحات، امکان تخمین تاریخ شهادت از طریق سن حضرت وجود ندارد؟

جالب است بدانیم حتی سن دقیق حضرت زهرا‌ (س) هنگام شهادت هم به صورت قطعی در منابع ثبت نشده است. برخی منابع 18 سال، برخی 28 سال و برخی اعدادی میان این دو را ذکر کرده‌اند. این اختلاف چشمگیر سبب شده استفاده از سن برای تعیین تاریخ شهادت عملاً ناممکن شود.

تفاوت نقل‌ها درباره سن، ناشی از اختلاف در تاریخ ولادت آن حضرت و تفاوت محاسبه فاصله میان ولادت تا شهادت است. همین مسئله بار دیگر تأکید می‌کند که نگارش دقیق تاریخ در آن دوره چندان نظام‌مند نبوده است.

به همین دلیل محققان شیعه بیشتر بر روش احتیاطی و روایی تکیه می‌کنند، نه بر محاسبات تاریخی. نتیجه هم همان تعیین دو دوره برای فاطمیه است.

اختلاف نقل‌ها؛ از منابع تاریخی تا متون روایی

آیا میان منابع حدیثی و منابع تاریخ‌نگارانه اختلاف‌نظر وجود دارد؟

بله. منابع تاریخی عمدتاً وقایع را با زبان گزارش ثبت کرده‌اند و در برخی موارد از بیان جزئیات حوادث ناگوار پرهیز کرده‌اند. در حالی که روایات ائمه اطهار (ع) با صراحت بیشتری به برخی جنبه‌های تلخ روزهای پایانی عمر حضرت زهرا‌(س) اشاره کرده‌اند.

این تفاوت در رویکرد، باعث می‌شود پژوهشگر هنگام جمع‌بندی اطلاعات با دو نوع روایت مواجه شود: روایت رسمی تاریخی و روایت اعتقادی. بر اساس سنت علمی شیعه، وقتی میان این دو دسته اختلافی باشد، روایات معصومین (ع) مرجعیت بیشتر دارند.

نتیجه این تضاد رویکردها این است که تاریخ شهادت در منابع روایی چند احتمال دارد، و محققان برای احترام به مقام اهل بیت (ع) همه این احتمالات را در قالب دو دهه فاطمیه گرامی می‌دارند.