نوجوانان در دوران حساسی هستند که دچار مشکلات و مسائل گوناگونی می‌شوند و چه‌بسا در معرض خطرات متعددی قرار دارند که آرامش و سلامت آنان را تهدید می‌کند. تاکنون در گفتگو با کارشناسان نوجوان، بارها بر راهکارهایی چون «مشاوره با متخصص» یا «گفتگو با نوجوان» تأکید شده است. اما این توصیه‌های کلیشه‌ای و تکراری، در مواجهه با نوجوان امروزی و چالش‌های خاص او، چندان کارآمد به نظر نمی‌رسد.واقعیت این است که نوجوانان نه تمایلی به گفتگو نشان می‌دهند و نه با اجبار می‌توان آن‌ها را به جایی برد. پرسش اینجاست که در چنین شرایطی، والدین چه باید بکنند؟

پرسش‌هایی از این دست، ما را بر آن داشت تا گفتگویی داشته باشیم با حجت‌الاسلام محمد ظریفی، کارشناس نوجوان، که در ادامه متن این مصاحبه تفصیلی تقدیم شما مخاطبین گرامی می‌گردد.

* به طور کلی گفتگو با نوجوان چه معناست؟معمولاً والدین از گفتگو یک بازجویی یا سخنرانی را تصور می‌کنند.آیا این صحیح است؟

یکی از بزرگ‌ترین سوءتفاهم‌هایی که در خانواده‌ها ایجاد می‌شود، دقیقاً همین جاست. وقتی می‌گوییم با نوجوانتان حرف بزنید، گفتگو کنید، بیشتر والدین ذهنیتشان این است که صحنه‌ای آشنا را تصور کنند: نوجوان نشسته روی صندلی، مبل یا زمین، و پدر و مادر بالا سرش ایستاده‌اند و سیلی از سؤال‌ها را مطرح می‌کنند: «کجا بودی؟ با کی بودی؟ چرا این کار را کردی؟»

از طرف دیگر، برخی والدین یک سخنرانی از پیش آماده کرده‌اند و می‌خواهند برای نوجوانشان بخوانند؛ مثلاً «من در سن تو این‌طور بودم»، «تو قدر خودت را نمی‌دانی» و هزاران مطلب دیگر.

نکته بسیار مهم همین جاست: هدف فقط شنیدن است، نه اصلاح کردن نوجوان. وقتی نوجوان احساس کند که شما آمده‌اید چیزی از او بیرون بکشید یا چیزی را در او تغییر دهید، مکانیزم‌های دفاعی‌اش فعال می‌شود؛ مثل یک سیستم امنیتی عمل می‌کند و درها را می‌بندد. درِ گفتگو و ارتباط با شما را می‌بندد.

من یک تشبیه دارم: نگاه کنید، وقتی می‌خواهیم با نوجوان حرف بزنیم، فرض کنید رفته‌ایم یک کمپ تفریحی، آتشی روشن کرده‌ایم، دور آتش نشسته‌ایم و در آن فضای امن و بی‌تهدید، حرف‌هایمان را می‌زنیم. چنین فضایی باید در گفتگو حاکم باشد. دور هم می‌نشینیم، نه یکی بالا و یکی پایین‌تر.

یک نکته بسیار ظریف هم در آموزه‌های دینی ما هست. حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام می‌فرماید: «و انّما قلب الحدث کالأرض الخالیة، ما ألقی فیها من شی ءٍ قبلته»

یعنی قلب نوجوان مانند زمین خالی و آماده‌ای است که هر بذری در آن بیفشانند، می‌پذیرد.

نوجوان مثل زمین آماده است. هر بذری در آن بکاری، می‌پذیرد. باید دقت کنیم این روایت یک نکته بسیار مهم دارد: می‌گوید «بذر». بذر به آرامی روی زمین می‌افتد. کسی با چکش و فشار و این‌ها بذر را در زمین فرو نمی‌کند. خیلی با ملایمت، خیلی با مهربانی.

لذا در فضای ارتباط با نوجوان، لحن، فضا، آن احساس امنیت، همه این‌ها عواملی ملایم می‌شوند که آن بذر را ماندگار می‌کنند.

پس بازجویی و سخنرانی گفتگو نیستند. گفتگوی واقعی یعنی فضایی که نوجوان خودش بخواهد حرف بزند، نه اینکه مجبور شود و حرف بزند. و این تا اینجا برای این پاسخ کفایت می‌کند.

* آیا والدینی که نوجوانشان در معرض خطرات جدی (مثل مصرف مواد، افسردگی شدید، یا دوستی‌های خطرناک) قرار دارد، می‌توانند انتظار «آرامش» از والد داشت؟ اساساً آرامش در چنین شرایطی به چه معناست و چه شکلی دارد؟

سوال بسیار صادقانه و مهمی است و من ممنونم که مطرح شد. چون واقعاً یکی از ظالمانه‌ترین توصیه‌هایی که به والدین می‌شود همین است که «آرام باش».

وقتی یک مادر یا پدر کشف می‌کند که فرزندش مواد مصرف می‌کند، یا در افسردگی شدید فرو رفته، یا یک رابطه غیراخلاقی برقرار کرده، یا یک اشتباه بسیار بزرگ در زندگی‌اش انجام داده، انتظار آرامش به معنای عامیانه‌اش یعنی بی‌خیالی و خونسردی؟ نه. این نه ممکن است و نه سالم. یعنی ببینید، اگر والد در این شرایط واقعاً «آروم» باشد و خونسردیِ بی‌تفاوتانه داشته باشد، باید نگران آن والد بود، نه نوجوان. این نیاز به بررسی دارد.

اما وقتی ما در فضای تخصصی از آرامش صحبت می‌کنیم، منظورمان چیز دیگری است. منظور ما آن «آرامش عملیاتی» است، نه آرامشی که برداشت غلطی بعضاً از آن می‌شود.

برای مثال: وقتی جراحی وارد اتاق عمل می‌شود، آیا بقای بیمار برایش اهمیت دارد؟ بی‌تردید اهمیت دارد. اما آیا می‌تواند با دستی لرزان عمل جراحی را انجام دهد؟ قطعاً خیر. این جراح آموخته است که هیجان خود را مدیریت کند؛ نه بدین معنا که هیجانی ندارد، بلکه توانسته آن را مهار کرده و بر آن مسلط باشد.

والد در مواجهه با بحران نوجوان، همچون همان جراح است. شما حق دارید بترسید، عصبانی شوید و حتی گریه کنید. اما لحظه‌ی رویارویی با نوجوان، همانند لحظه‌ی جراحی است؛ این زمان، هنگام تخلیه‌ی هیجانات نیست. می‌توانید پس از آن، با همسرتان گفتگو کنید، با دوستی مورد اعتماد در میان بگذارید یا با مشاوری صحبت کنید و طوفان درونی خود را فرو بنشانید. اما در برابر نوجوان، باید از جایگاه «حضوری متمرکز» عمل کنید؛ دقیقاً همان کاری که یک جراح در اتاق عمل انجام می‌دهد.

الگوی دینی مدیریت هیجان در بحران‌های تربیتی: تأملی بر مفهوم «حلم»

اگر بخواهم یک مثال دینی برایش داشته باشم، مفهوم «حلم» اینجا بسیار دقیق است. مفهومی که در آیات و روایات ما مطرح شده.

پس آرامش در شرایط بحرانی یعنی:

اول: والد حق دارد آشفتگی هیجانی داشته باشد، اما حق ندارد این آشفتگی را بر نوجوان خود تخلیه کند.

دوم: والد باید فضای امنی برای تخلیه‌ی هیجانات خود بیابد؛ این ضرورت، توجیه‌کننده‌ی مشاوره گرفتن برای والدین است، نه صرفاً برای نوجوان.

سوم: آرامش به معنای توانایی تصمیم‌گیری است، نه صرفاً واکنش‌دهی؛ تا زمانی که رفتار صرفاً واکنشی است، آرامش معنا نمی‌یابد.

* اولین واکنش من به عنوان والد در لحظه کشف سیگار یا مشاهده استفاده بیش از حد از فضای مجازی به طور کلی رفتار آسیب زایی که نوجوان را در معرض مطرح قرار داده، چه باید باشد تا پل‌های ارتباطی را به کلی خراب نکنم؟

این لحظه‌ای است که من اسم آن را «نود ثانیه طلایی» می‌گذارم. یعنی چی؟

تحقیقات علوم اعصاب نشان می‌دهد وقتی یک محرک هیجانی شدید وارد مغز می‌شود؛ مثلاً شما یک سیگار را در کیف یا جیب بچه‌تان پیدا می‌کنید، یا متوجه می‌شوید که فرزندتان مواد مصرف کرده - در این حالت، مواد شیمیایی استرس (اصطلاحاً آدرنالین و کورتیزول) که برای کنترل استرس و مواقع خطر ترشح می‌شوند، حدود نود ثانیه طول می‌کشد تا در بدن بچرخند و فروکش کنند.

یعنی وارد بدن می‌شوند، وارد خون می‌شوند، کل بدن را می‌گردند، ما را تحت تأثیر قرار می‌دهند و در نهایت پس از نود ثانیه فروکش می‌کنند. همان لحظه‌ای که ما به شدت عصبانی هستیم.

در این نود ثانیه شما عملاً در اختیار مغز هیجانی‌تان هستید. یعنی مغز منطقی‌تان کار نمی‌کند. مغز کاملاً تحت تأثیر آن مواد هیجانی، آن هورمون‌ها و نوروترنسمیترهاست. هر چیزی که در این نود ثانیه بگویید، احتمالش خیلی زیاد است که چیزی باشد که بعداً آرزو خواهید کرد کاش نگفته بودید.

راهکارهای عملی برای مدیریت واکنش والدین در لحظات بحرانی

قدم اول: این که آن لحظه هیچ کار نکنید. بله، درست شنیدید. آن لحظه هیچ کار نکنید. نه داد بزنید، نه تهدید کنید، نه حتی شروع به نصیحت کنید. اصلاً هیچی نگویید. اگر لازم است از اتاق بیرون بروید، یک لیوان آب بخورید، چند تا نفس عمیق بکشید. به خودتان بگویید که الان وقتش نیست، باید صبر کنم.

قدم دوم: وقتی آن نود ثانیه گذشت (البته نسبت به افراد مختلف ممکن است این ثانیه‌ها کمی متفاوت باشد، ولی واقعاً نود ثانیه برای عموم مردم کفایت می‌کند)، وقتی توانستید فکر کنید یعنی دیگر بحث احساس نیست، می‌توانید فکر کنید، فکرتان آزاد شده با نوجوانتان باید برخوردی داشته باشید که من اسمش را می‌گذارم «بیانیه نگرانی»، نه «بیانیه محکومیت».

در فضای دیپلماتیک مشهور است که گاهی بیانیه نگرانی صادر می‌کنند، گاهی بیانیه محکومیت. اینجا ما باید بیانیه نگرانی بدهیم، نه بیانیه محکومیت.

با مثال روشن‌تر می‌شود:

«بیانیه محکومیت» مثلاً این است که به فرزندمان بگوییم: «تو داری سیگار می‌کشی؟ خجالت نمی‌کشی؟ فهمیدی چه بلایی داره سر خودت می‌آری؟ فهمیدی چه آبرویی از ما بردی؟» و از این جملات که در فضای محکومیت مطرح می‌شود.

اما بیانیه نگرانی این است که پدر یا مادر بگوید: «من این را دیدم و واقعاً نگرانم. دیدم توی کیف یا توی جیبت سیگار بود و واقعاً نگرانم. نگرانم چون برایم خیلی مهمی، خیلی مهمه. می‌دانم الان آمادگی حرف زدن نداری، من این نگرانی را نگه می‌دارم، اما می‌خواهم بدانی که آماده‌ام که با هم حرف بزنیم و باید با هم حرف بزنیم.»

ببینید من اینجا چه کار کردم؟ نگرانی را مطرح کردم، محکوم نکردم.

چرا این مهم است؟ نوجوان در لحظه‌ای که کشف می‌شود خطایی که تا حالا نمی‌خواسته کسی بداند، کشف شده، معلوم شده خودش هم در این وضعیت، در وضعیت «جنگ یا گریز» است. اگر شما حمله کنید، یعنی بیانیه محکومیت بدهید، او یا فرار می‌کند یا اگر ببیند نمی‌تواند فرار کند، ضدحمله می‌زند. اگر ضدحمله بزند، جایگاه شما دیگر از بین رفته و درِ گفتگو را بسته‌اید.

اما اگر نوجوانتان احساس کند که شما در کنارش هستید، اما الان به او فشار نیاوردید که حتماً باید همین حالا حرف بزند، یا سرش داد نزدید، محکومش نکردید، آن در را باز گذاشتید که بعداً بتوانید از آنجا وارد قلب نوجوانتان بشوید.

یک نکته عملی دیگر بخواهم بگویم این است که تایمینگ مهم‌تر از محتواست. یعنی انتخاب زمان درست، از خود آن محتوا و آن حرفی که می‌خواهید بزنید، مهم‌تر است. ما گاهی بهترین حرف‌ها را در بدترین زمان ممکن می‌زنیم و نتیجه‌اش واقعاً فاجعه است.

بگذارید غبار بنشیند. حالا شاید فردا، شاید دو روز بعد، در یک لحظه آرام، وقتی هر دوتان آرامید، مثلاً در ماشین، در خانه، کنار هم آنجا شروع کنید و نگرانی‌هایی را که گفته بودید، با او مطرح کنید.

و مطمئن باشید این دو روز یا آن یکی دو روزی که به او فرصت دادید، او منتظر است که شما با او حرف بزنید. منتظر است که از شما فقط نصیحت نشنود و شروع نکنید حرف‌های اصلاح‌کننده به او بزنید. و شاید اجازه بدهید که او حرف بزند. که حالا من در سؤال‌های بعدی این را دقیق‌تر و کامل‌تر خدمتتان عرض خواهم کرد.

*گاهی نیاز هست برای رفع مشکل حاد نوجوان از متخصص یا مشاور کمک گرفت، گاه از نظر نوجوان مراجعه به متخصص یعنی من مشکل دارم یا بیمارم، و مقاومت او را دو چندان کند. راهکار برای خانواده برای نجات نوجوان چیست؟

این یکی از واقعی‌ترین چالش‌هایی است که والدین با آن دست و پنجه نرم می‌کنند. متأسفانه در فرهنگ ما هم به نوعی ریشه‌دار است. ببینید، حتی خیلی از بزرگسالان مراجعه به روانشناس را مساوی با دیوانه بودن می‌دانند، چه برسد به نوجوانی که حساسیتش به تصویر اجتماعی‌اش ده برابر بیشتر از بزرگسالان است.

اول بگذارید یک واقعیت تلخ را بگویم، بخشی از این مقاومت را خود ما ساخته‌ایم. وقتی سال‌ها در فرهنگ خانواده و جامعه ما مراجعه به متخصص بهداشت روان (روانشناس، مشاور) آخرین چاره معرفی شده و فقط زمانی پیشنهاد می‌شود که بحران شدید شده و دیگر هیچ چاره‌ای نداریم، پس نوجوان هم نتیجه می‌گیرد که حتماً وضعش خیلی خراب است که می‌خواهند او را ببرند مشاوره. این واقعیت را داشته باشیم.

راهکارهای عملی برای آماده‌سازی نوجوان برای مراجعه به متخصص و مشاور

راهکار اول: این است که از قبل باید این عادی‌سازی صورت بگیرد. اگر هنوز به بحران نرسیده‌اید، هنوز نوجوانتان به بحران نرسیده، می‌گویید نوجوانی دارید با رفتارهای نوجوانانه عادی؛ بالاخره نوجوان‌ها رفتارهای خاصی دارند ولی هنوز به بحران نرسیده‌اند از همین الان مراجعه به متخصص، مشاور و روانشناس را عادی‌سازی کنید. یعنی چی؟ یعنی خودتان به عنوان والد، به عنوان پدر یا مادر، به مشاور مراجعه کنید و آشکارا هم در موردش صحبت کنید.

یعنی به نوجوان خود بگویید: «امروز با مشاور صحبت کردم و چیزهای تازه‌ای یاد گرفتم.» این پیام، تأثیر بسیار قدرتمندی بر نوجوان دارد؛ زیرا نشان می‌دهد که مراجعه به متخصص، نشانه‌ی قدرت است، نه ضعف. البته این راهکار زمانی کاربرد دارد که هنوز به مرحله‌ی بحران نرسیده‌ایم و در حال عادی‌سازی این موضوع در ذهن نوجوان هستیم.

راهکار دوم: نام‌گذاری را عوض کنید. یعنی به جای اینکه بگویید «می‌خوام برم پیش دکتر» یا «بریم پیش روانشناس»، از الفاظ دیگری استفاده کنید. مثلاً بگویید: «من یه نفر رو می‌شناسم، آدم خیلی باحالیه، تخصصش اینه که به آدما کمک کنن بهتر تصمیم بگیرند.»

یا مثلاً بگویید: «من خودم با یه مشاور دارم کار می‌کنم و خیلی هم مؤثر بوده، ازم خواسته که یه جلسه هم با هم بریم. نه اینکه تو مسئله‌ای داری، نه، می‌خوام من پدر خوبی باشم، من مادر مهربونی باشم، بهتر باشم.» و با این صورت، به نوعی آن شدت مقاومت را کم کند، مقاومت را تا حدودی بشکند.

راهکار سوم: این است که از خودتان شروع کنید. شاید این مهم‌ترین نکته باشد. اگر نوجوان حاضر نیست برود مشاوره، شما بروید. شما بروید. والدین زیادی را ما دیده‌ایم و می‌شناسیم و در جلسات می‌بینیم که از طریق مشاوره والدینی، مهارت‌هایی را یاد گرفته‌اند که بدون نوجوان، بدون حضور نوجوان در جلسه، آن داینامیک خانواده، آن فرایند خانواده تغییر پیدا کرده است و همین تغییر روی نوجوان‌ها اثرات شگفت‌انگیزی می‌گذارد.

لذا این هم یک رویکرد است که می‌گویند شما خانواده را اصلاح کنید، نوجوانان و کودکان خودشان اصلاح می‌شوند. پس یک وقت‌هایی هم شاید به مرحله بحران نرسیده باشد و ما بتوانیم از این راهکار استفاده کنیم.

اما وقت‌هایی که راهایی ذکر شده جواب نداده است

راهکار چهارم: که به نظر می‌رسد مناسب باشد اینجا، استفاده از «واسطه مورد اعتماد» است.

گاهی مثلاً یک عمو، دایی که نوجوان قبولش دارد، یک مربی ورزشی، یک معلم که نوجوان دوستش دارد، یا حتی یک دوست که حرفش پیش نوجوان خریدار دارد و حرفش را قبول می‌کند، این‌ها می‌توانند یک پل ارتباطی بشوند. نوجوان حرف شما را نمی‌پذیرد، نه اینکه حرفتان غلط است، به خاطر اینکه شما والد هستید و پذیرش حرف والد در آن سن، برای هویت مستقل نوجوان انگار یک تهدید محسوب می‌شود. لذا شاید از شما حرف‌شنوی‌اش کمتر باشد. او از یک معلم، مربی، فامیل نزدیک یا یک دوست مناسب، شاید بهتر حرف بشنود.

پس ما این راهکارها و این مراحل را طی می‌کنیم و ان‌شاءالله مقاومت نوجوان هم شکسته می‌شود.

*چطور می‌توانم فرد کمک دهنده را به شکلی به زندگی نوجوانم وارد کنم که او احساس بیمارگونه نداشته باشد. بلکه احساس کند یک پناهگاه یا مربی جدید پیدا کرده است؟

این سوال فوق‌العاده‌ای است چون دقیقاً به «هنر معرفی» اشاره دارد.

واقعیت این است که نوجوان‌ها در طول تاریخ حالا در تاریخ خودمان هم همین‌طور بوده همیشه به یک راهنما نیاز داشته‌اند. فرهنگ ایرانی ما، فرهنگ اسلامی ما، این سنت را داشته است. مفهوم «استاد» و «مربی» دقیقاً همین نقش را ایفا می‌کرده. ما موارد خیلی زیادی در سنت خودمان داشته‌ایم که بچه‌ها را پیش مربی می‌فرستادند، نه به خاطر بیماری، به خاطر رشد. فرهنگ‌های دیگر هم این حالت را داشته‌اند و دارند.

مثلاً ما یک ضرب‌المثل آفریقایی داریم که می‌گوید «برای بزرگ کردن یک بچه، یک روستا لازم است».

یعنی فقط پدر و مادر نیستند، بقیه هم باید کمک کنند. ما الان آن روستا را از دست داده‌ایم و فکر می‌کنیم همه چیز را باید در آن چهار دیواری خودمان حل کنیم. در حالی که قبلاً این‌طور نبود. مثلاً زن و شوهرها حرفشان می‌شد، بزرگ‌ترها کمک می‌کردند، ریش‌سفیدها پا پیش می‌گذاشتند.

اما الان این اتفاق دیگر نمی‌افتد و مشکلات وقتی به اوج می‌رسد که به روانشناس و مشاور مراجعه می‌کنند و کار خیلی سخت است؛ بحث نوجوان هم همین است، قبلاً این سنت‌ها را داشتیم و الان متأسفانه کم‌رنگ شده.

راهکارهای معرفی غیرمستقیم فرد کمک‌کننده به نوجوان

راهکاراول:

از درِ علاقه نوجوان وارد شویم. اگر نوجوان مثلاً عاشق بازی‌های کامپیوتری است، یک روانشناس حوزه نوجوان را پیدا کنیم که در حوزه بازی‌های کامپیوتری هم تخصص دارد و بتواند ارتباط بگیرد. یا مثلاً یک مربی ورزشی که حساسیت‌های روانشناختی را هم بلد است، می‌تواند نوجوان را آماده کند برای اینکه با متخصص مرتبطش کند.

به نوعی می‌خواهم این را بگویم: نوجوان نباید احساس کند که وارد یک اتاق درمان شده. باید حس کند که وارد یک فضای رشد شده است که وقتی اینجا وارد می‌شود، قرار است رشد کند، نه اینکه کسی درمانش کند.

راهکار دوم:

این است که آرام‌آرام و غیرمستقیم معرفی کنیم، آن استاد را یا آن مشاور را. مثلاً به جای اینکه بگوییم «قرار ملاقات گذاشتم برات»، بگوییم: «یکی از آشناهام هست، خیلی کارش جالبه، فکر کنم اگه باهاش آشنا بشی برای تو هم خوبه. من باهاش حرف زدم، چند تا مشکل مهم داشتم حل شد. شاید باهاش آشنا بشی، برات بهتر باشه.»

این‌طور مستقیم به او نگفتیم و این روش بهتر جواب می‌دهد.

راهکار سوم:

این است که مدل «مربی زندگی» را به جای «درمانگر» برایش تعریف کنیم. امروزه می‌بینیم در فضای مجازی هم هست؛لایف کوچینگ یا مربی زندگی برای نوجوان‌ها هم باکلاس به نظر می‌رسد و هم جوان‌ها نسبت به آن‌ها مقاومت کمتری دارند تا اینکه بگوییم روانشناس بالینی یا مثلاً روانشناس نوجوان. این‌ها انگ بیشتری برای نوجوان دارد. این مقاومت را برای نوجوان کم می‌کند.

راهکار چهارم:

این است که فضای فیزیکی مشاوره را تغییر دهیم. اگر برای مشاور نوجوان شما امکانش فراهم است، به جای مطب که وقت مقاومت خیلی بالاست، از او بخواهید دیدار را مثلاً در یک پارک داشته باشد، در یک فضای دوستانه، در مدرسه، در یک فضایی که جلسه اول اتاق درمان نباشد که آن مقاومت زیاد باشد. البته به شرطی که شرایط را مشاور داشته باشد.

راهکار پنجم:

این است که خود نوجوان را هم شریک تصمیم کنیم. مثلاً به او بگوییم: «من دوست دارم هم من و هم تو از یک آدم با تجربه کمک بگیریم. تو خودت کسی را ترجیح می‌دهی؟ کسی را می‌شناسی؟

مثلاً مرد باشد یا زن؟ دوست داری اول خودت بری یا با هم بریم؟ یا اصلاً چیکار کنیم؟ نظرت چیست؟»

وقتی نوجوان احساس کند که از او می‌پرسند، تحمیل نمی‌کنند، برایش قانون نمی‌گذارند، به نوعی زور نمی‌گویند، آن هویت استقلال‌طلبانه‌اش زیر سؤال نمی‌رود، مقاومت خیلی کمتری خواهد داشت.

*با توجه به تأثیرپذیری شدید نوجوانان از رسانه و گروه دوستان، به‌گونه‌ای که جز آنچه در این فضاها آموخته‌اند کمتر چیزی را می‌پذیرند، وظیفه والدین در این شرایط چیست؟

این پرسش، مسئله‌ای است که مختص به دوران معاصر نیست، اما در عصر حاضر، به‌ویژه در شرایط کنونی، اهمیتی مضاعف یافته است.

واقعیت این است که امروزه والدین با رقیبی واحد مواجه نیستند، بلکه با چیزی مواجه‌اند که از آن به «اکوسیستم» تعبیر می‌شود؛ مجموعه‌ای از سیستم‌های به‌هم‌پیوسته که هم‌زمان در حال تأثیرگذاری هستند. از جمله این مؤلفه‌ها می‌توان به شبکه‌های اجتماعی، اینفلوئنسرها، گروه همسالان و حتی الگوریتم‌های هوشمندی اشاره کرد که در پیام‌رسان‌ها و فضای مجازی تعبیه شده‌اند و به‌درستی می‌دانند چگونه نوجوان را جذب کرده و بر او اثر بگذارند.

لذا با توجه به گستردگی و تعدد رقبای والدین در این عرصه، ضروری است که ابتدا یک حقیقت مهم را بپذیریم: نوجوانان در این دوره سنی، تأثیرپذیری فوق‌العاده بالایی از هم‌سالان خود دارند، حتی بیش از والدین. مگر آنکه والدین از پیش، رابطه‌ای مستحکم و اصولی با فرزند خود بنا نهاده و پله‌های ارتباطی را به‌درستی طی کرده باشند.

نکته حائز اهمیت اینکه این تأثیرپذیری از هم‌سالان، نه یک فاجعه است و نه نشانه‌ای از شکست تربیتی؛ بلکه یک «قانون رشدی» محسوب می‌شود. در دوران نوجوانی، به اقتضای شرایط این مرحله از تحول، نوجوان نسبت به گفتار و رفتار هم‌سالان خود حرف شنوی بیشتری دارد. در اینجا وظیفه والدین چیست؟ چند نکته را عرض می‌کنم:

نخستین و مهم‌ترین مسئله این است که والدین در دوران نوجوانی، گاه بدون آنکه خود متوجه باشند، وارد رقابت با گروه دوستان می‌شوند. باید توجه داشت که بهتر است والدین از حالت رقابت خارج شده و به فضای هدایت وارد شوند. یعنی چه؟

وقتی والدین تلاش می‌کنند با گروه دوستان بجنگند، معمولاً در این نبرد شکست می‌خورند؛ اما اگر نقش یک «قطب‌نما» را ایفا کنند، تأثیرشان قطعاً ماندگارتر و سازنده‌تر خواهد بود.

برای نمونه، به جای آنکه پدر و مادر بگویند «دوستانت بی‌عقل هستند» یا «این حرف‌هایی که می‌زنی مزخرف است، اینها را کجا یاد گرفته‌ای؟ ما که به تو یاد نداده بودیم»، می‌توانند بپرسند: «به نظر تو این حرف، نقاط قوتش چیست؟» یا «ممکن است کجاهایش اشتباه باشد؟» به این ترتیب، تفکر نقادانه را در نوجوان تقویت می‌کنند. همچنین می‌توانند در مورد دوستانش بگویند:

«خودت خوب می‌دانی که دوستان چقدر در زندگی یک انسان تأثیرگذارند و چقدر دوست داری افرادی متفاوت را در کنار خودت داشته باشی. به نظر تو، دوستان خوب چه ویژگی‌هایی دارند و برای انتخاب آن‌ها چه ملاک‌هایی را می‌توان در نظر

به‌جای تحمیل و نصیحت، می‌توان با نوجوان گفتگوی سقراطی داشت؛ یعنی با پرسش و پاسخ به نتیجه رسید. این روش، حس خوبی را به نوجوان منتقل می‌کند، هرچند که ظرافت‌های خاص خود را نیز دارد.

نکته دوم این است که خود ما والدین باید برای نوجوان الگوی مناسبی باشیم. توجه داشته باشید که نوجوانان به‌شکل عجیبی رفتارهای ساختگی و غیرصادقانه والدین را درک می‌کنند.

برای مثال، والدینی که از صداقت با نوجوان خود سخن می‌گویند اما خود دروغ می‌گویند، یا از معنویت حرف می‌زنند در حالی که در خانه‌شان عصبانیت و بی‌معنایی موج می‌زند، در این صورت نوجوان هرگز پذیرای حرف آنان نخواهد بود. همانند آن پدری که می‌گفت بچه‌ها می‌خواهند درس بخوانند و در نهایت نتیجه گرفت: «خب، بابام خوش‌بخونه تا منم بخونم.» بنابراین، فرزندان ما آن چیزی نمی‌شوند که می‌خواهیم؛ بلکه آن‌چیزی می‌شوند که خود هستیم. این نکته‌ای ظریف و بسیار مهم است.

نکته سوم این است که به‌جای تلاش برای حذف رسانه، سواد رسانه‌ای فرزندمان را افزایش دهیم. رسانه‌ها امروز چنان فراگیر شده‌اند که حتی اگر بخواهیم نوجوان را در فضای رسانه محدود کنیم، این محدودیت ضرورتاً باید با شیوه‌های درست همراه باشد. صرفاً کنترل افراطی، اگرچه ممکن است گاهی جواب دهد، اما در نهایت شکست می‌خورد. در مقابل، گفتگوی تحلیلی درباره کلیپ‌ها و محتوای رایج در فضای مجازی، فرصتی برای پرورش تفکر نقادانه فراهم می‌کند. همچنین به‌جای آنکه نوجوان صرفاً مصرف‌کننده باشد، می‌توانیم او را به تولیدکننده محتوا در همان مسیری که درباره‌اش گفتگو کرده‌ایم تبدیل کنیم؛ این رویکرد به نوجوانان کمک شایانی می‌کند.

نکته چهارم، توجه به دوستان نوجوان است؛ اما با ظرافت و ملاحظه. اگر واقعاً دوست نوجوان مشکل‌دار باشد، حمله مستقیم به او معمولاً نتیجه عکس خواهد داشت.

دقت کنید؛ اگر دوست نوجوان شما چه پسر و چه دختر واقعاً فرد مناسبی نباشد و مشکل‌دار باشد، او را شیطان جلوه ندهیم حمله مستقیم به او نتیجه عکس خواهد داشت.

نوجوانی که احساس کند انتخابش مورد توهین قرار گرفته، موضع‌گیری کرده و از دوست خود دفاع می‌کند. در این مواقع بهتر است ملاک‌ها را با او در میان بگذارید و همان‌گونه که پیشتر عرض شد، با گفتگوی سقراطی به نتیجه برسید.

اما نکته‌ای که شاید از این هم مهم‌تر باشد این است که بسیاری از نوجوانان زمانی به دوستان ناآگاه و ناسالم می‌چسبند که از عزت نفس پایینی رنج می‌برند، مهارت «نه گفتن» را نیاموخته‌اند و جرئتمندی لازم را ندارند. این مهارت‌ها را باید خود ما یا با کمک آموزش‌های تخصصی و مشاور به نوجوان بیاموزیم.

آنچه اهمیت اساسی دارد، حفظ و تقویت عزت نفس نوجوان است. هر چقدر عزت نفس فرزندانمان را بالاتر ببریم، زندگی سالم‌تری خواهند داشت. تقویت کرامت انسانی در نوجوان، او را به فردی قوی تبدیل می‌کند که حتی در جمع دوستان ناسالم نیز کمتر حل می‌شود؛ بسیار کمتر از آنچه تصور می‌کنید.

نکته بعدی اینکه : پدر و مادر در دوران پیش از نوجوانی، «صدای غالب» زندگی فرزند هستند. در دوران نوجوانی اما به «صدای زمینه» تبدیل می‌شوند؛ یعنی حذف نمی‌شوند، اما صدای دوستان و هم‌سالان بلندتر و شنیده‌شده‌تر است. با این حال، اگر رابطه والدین با نوجوان حفظ شود، این صدای زمینه در بزنگاه‌های مهم زندگی شنیده خواهد شد و تأثیر خود را خواهد گذاشت.

درست جایی که نوجوان شکست می‌خورد، بحران به سراغش می‌آید، می‌ترسد یا به مشکل برمی‌خورد، همان جایی است که ناگهان صدای زمینه شنیده می‌شود و نوجوان به آن به‌عنوان یک پناهگاه امن نگاه می‌کند و احساس می‌کند کسی را دارد که به او پناه ببرد. بنابراین، حفظ این رابطه و تقویت دائمی حساب عاطفی میان والدین و نوجوان ضروری است تا این صدای زمینه هرگز حذف نشود.

اما چگونه می‌توان صدای زمینه را حفظ کرد؟

والدین نباید قضاوتگر باشند، نباید تحقیرکننده رفتار کنند و نباید خشن برخورد نمایند. اگر این اصول رعایت نشود، نوجوان همان صدای زمینه را نیز حذف خواهد کرد و در بحران‌ها دیگر صدایی نیست که به آن پناه ببرد و آسیب خواهد دید. صدای والدین باید آرام، محترم و سالم باشد.

*آیا مقاومت نوجوان که در سال‌های قبل مطرح شد، نشانه سلامت اوست؟ یعنی می‌خواهد از حریم خصوصی‌اش دفاع کند یا علامت خطر است؟

پاسخ صادقانه‌اش این است که هر دو. یعنی این دقیقاً همان جایی است که کار والدین واقعاً سخت می‌شود.

از منظر روانشناسی رشد، نوجوانی دوره‌ای اساسی برای دست‌یابی به فردیت و شکل‌گیری هویت محسوب می‌شود. اریک اریکسون، روان‌تحلیلگر و نظریه‌پرداز برجسته حوزه رشد، این مرحله را با عنوان «هویت در برابر سردرگمی نقش» توصیف می‌کند.

در این مسیر، نوجوان در تلاش است تا به پرسش بنیادین «من کیستم؟» پاسخ دهد. بخش مهمی از این فرآیند، مستلزم نوعی فاصله‌گیری تدریجی از والدین و اثبات استقلال فردی است. بنابراین، هنگامی که نوجوان از عباراتی مانند «به تو ربطی ندارد» یا «دست از سرم بردار» استفاده می‌کند، بخشی از این واکنش‌ها در چارچوب فرآیندی طبیعی و سالم قرار می‌گیرد. در واقع، او در حال آزمودن مرزهای خود و تمرین استقلال یافتگی است.

اگرچه بخشی از مقاومت نوجوان در این مسیر طبیعی است، اما تشخیص نشانه‌های هشداردهنده از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به بیان دیگر، پرسش اساسی این است که مقاومت نوجوان در چه شرایطی از محدوده طبیعی خارج شده و به زنگ خطری برای والدین تبدیل می‌شود؟ برای تمایز میان مقاومت سالم و مقاومت مرضی، توجه به نشانه‌های زیر ضروری است:

نشانه اول: انزوای ناگهانی و شدید

یعنی نوجوان فقط نمی‌خواهد در اتاقش تنها باشد، بلکه کاملاً با خانواده و با همه و با دوست‌های قبلی‌اش هم قطع رابطه کرده. صبح تا شب در اتاق است و هیچ ارتباطی تقریباً ندارد.

نشانه دوم: تغییرات ناگهانی و شدید رفتاری

ظهور تغییرات چشمگیر در الگوهای رفتاری نوجوان می‌تواند از نشانه‌های هشداردهنده باشد؛ از جمله اختلال شدید در خواب یا تغذیه، بی‌توجهی به ظاهر و بهداشت فردی، افت قابل‌توجه عملکرد تحصیلی، یا بروز پرخاشگری غیرمعمول. اگرچه پرخاشگری تا حدودی در دوره نوجوانی انتظار می‌رود، اما حالت هشداردهنده آن زمانی است که به رفتاری دائمی و فراگیر تبدیل شود و نوجوان دوره‌های خلأ و آرامش نداشته باشد. تداوم این وضعیت می‌تواند نشان‌دهنده وجود تنش‌های درونی یا مشکلات عمیق‌تری باشد که نیاز به بررسی جدی دارد.

نشانه سوم: پنهان‌کاری فعال و سیستماتیک

میان «تمایل نداشتن به صحبت درباره دوستان» و «پنهان‌کاری سازمان‌یافته» تفاوت معناداری وجود دارد. برای مثال، هنگامی که فرد گوشی تلفن همراه خود را با رمزهای متعدد و پیچیده محافظت می‌کند، شب‌ها تا دیروقت بیدار می‌ماند و آثار فیزیکی مشکوکی نیز بر بدن او ظاهر شده است.

نکته بسیار حائز اهمیت دیگر، بی‌علاقگی فراگیر فرد نسبت به تمام جنبه‌های زندگی است. زمانی که فرد به هیچ موضوعی ابراز علاقه نمی‌کند و این بی‌تفاوتی تمام ابعاد زندگی او را در بر می‌گیرد، می‌تواند هشداردهنده باشد. چنین وضعیتی ممکن است نشانه افسردگی عمیق بوده و ضروری است فرد در اسرع وقت و به هر شکل ممکن، توسط متخصص مربوطه ویزیت شود.

یک فرمول ساده بخواهم به والدین محترم بگویم، این‌طور بهتر است:

اگر مقاومت نوجوان با عملکرد نسبتاً طبیعی همراه است، احتمالاً در محدوده طبیعی رشد قرار دارد. عملکرد نسبتاً طبیعی یعنی چی؟ یعنی درسش را می‌خواند، دوستان نسبتاً سالمی دارد، شب‌ها می‌خوابد، بعضاً خنده‌اش را دارد. این‌ها نشانه‌های عملکرد نسبتاً طبیعی است.

اما اگر مقاومت با «افت عملکرد چندبعدی» که توضیح دادم همراه باشد، باید جدی‌تر به قضیه نگاه کنیم. اینجا دوران بحرانی است و باید حتماً توسط متخصص دیده شود.

*اگر نوجوان من به هیچ قیمتی حاضر به تغییر نباشد، و من از شدت نگرانی برای از دست ندادنش هر کاری می‌کنم که نتیجه عکس دارد، مرز بین «حمایت» «کنترل»کجاست؟

در پاسخ به پرسش مطرح‌شده درباره مرز میان حمایت و کنترل که از سوی بسیاری از والدین به‌ویژه به‌عنوان یکی از دشوارترین و حساسترین چالش‌های تربیتی مطرح می‌شود، باید گفت اگرچه این مرز را نمی‌توان با دقتی ریاضی و قطعی تعیین کرد، اما نشانه‌هایی روشن و قابل‌تمایز دارد که در ادامه به آنها پرداخته خواهد شد.

برای روشن‌تر شدن موضوع، می‌توان از یک تصویر نمادین بهره برد. فرض کنید نوجوان شما در رودخانه‌ای افتاده و نیاز به نجات دارد. در مواجهه با این موقعیت، دو رویکرد متفاوت قابل‌تصور است:

رویکرد نخست آن است که والد، بدون حفظ خونسردی و بدون مهارت لازم، خود را به آب بزند. در این حالت، نه‌تنها موفق به نجات فرزند خود نمی‌شود، بلکه احتمال غرق‌شدن هر دو وجود دارد.

رویکرد دوم، که تجلی‌گر حمایت مؤثر است، آن است که والد ضمن حفظ آرامش، طنابی یافته و آن را به‌سوی نوجوان پرتاب کند. سپس او را تشویق نماید تا طناب را بگیرد و در ادامه، با احتیاط و تدریج، وی را از خطر بیرون کشد. در صورتی که والد شنا بلد باشد، صرفِ این مهارت کافی نیست؛ بلکه باید فنون نجات غریق را نیز بداند، خونسردی خود را حفظ کند و با تسلط کامل وارد عمل شود تا نجات‌دهنده‌ای مؤثر باشد.

مرز حمایت و کنترل در همین تمایز روشن می‌شود:

حمایت، همچون پرتاب طناب، ایجاد امکان و توانمندسازی برای نجات است؛ در حالی که کنترل، اقدام بدون درایت و مداخله‌ای ناآگاهانه است که به غرق‌شدن دوجانبه می‌انجامد.

جایی که خونسردی خود را از دست می‌دهیم و بی‌محابا به میان رودخانه می‌پریم، بی‌آنکه بدانیم توانایی نجات دادن داریم یا خیر. در این وضعیت، هیجان بر ما غلبه کرده و عقل عملاً از کار افتاده است. اینجاست که دیگر حمایت معنا ندارد و رفتار ما به سمت کنترل و مداخلهٔ ناآگاهانه سوق پیدا می‌کند. چه بسا نوجوان بتواند خودش را نجات دهد، اما وقتی ما بدون مهارت و صرفاً از سر نگرانی وارد می‌شویم، نه‌تنها کمکی نمی‌کنیم، بلکه او را نیز با خود به خطر می‌اندازیم.

با توجه به مثالی که ذکر شد، می‌توان نشانه‌هایی را برشمرد که در صورت مشاهدهٔ آنها، باید این گمان را در خود ایجاد کنیم که از حمایت به سمت کنترل لغزیده‌ایم:

نخستین نشانه: آن است که بیش از خود نوجوان نگران باشیم. اگر شما تمام شبانه‌روز درگیر مسئلهٔ فرزند خود هستید، در حالی که او با آرامش و بدون دغدغه به خواب رفته است، احتمالاً مسئولیتی را که باید خود او بر دوش می‌کشید، شما به عهده گرفته‌اید. هرچند ممکن است برخی بگویند شاید نوجوان درک درستی از مشکل خود ندارد و من به‌عنوان والد متوجه خطر شده‌ام، اما برای تشخیص دقیق‌تر نیاز است به نشانه‌های دیگری نیز توجه کنیم.

دومین نشانه: بروز رفتارهای تجسّس‌آمیز است؛ مانند آنکه دائماً گوشی تلفن نوجوان را به‌طور مخفیانه چک کنید، او را تعقیب نمایید یا دربارهٔ دوستانش تحقیق و تماس بگیرید و از صبح تا شب در وضعیت مراقبت افراطی به سر برید. چنین رفتارهایی به‌روشنی نشان‌دهندهٔ عبور از مرز حمایت است و احساس ناخوشایندی از بی‌اعتمادی را به نوجوان منتقل می‌کند. این والد، درست مانند آن پدر یا مادری است که شنا بلد نیست اما بی‌مهابا به میان رودخانه می‌پرد.

سومین نشانه: زمانی است که تصمیمات مهم زندگی خود را متوقف کرده‌اید؛ یعنی شغل شما تحت‌الشعاع قرار گرفته، رابطهٔ زناشویی آسیب دیده و سلامت جسمانی‌تان فدای حل مشکل نوجوان شده است. در این وضعیت، به احتمال بسیار زیاد شما دیگر در جایگاه یک حامی نیستید، بلکه کنترل‌کننده‌ای هست که در آب دست و پا می‌زند. نکتهٔ مهم آن است که وقتی والدین دچار دست‌وپا زدن می‌شوند، همه ابعاد زندگی تحت تأثیر قرار می‌گیرد؛ در حالی که اگر مسئله به‌درستی حل می‌شد، زندگی در مسیر طبیعی خود جریان داشت و مشکل نیز به‌تدریج مرتفع می‌گردید.

چهارمین نشانه: آن است که تمام تعاملات شما با نوجوان پیرامون یک مسئلهٔ خاص می‌چرخد.

برای مثال، تنها موضوع گفت‌وگو بین شما به سیگار کشیدن، اعتیاد یا ارتباط خاصی محدود شده و تمام زندگی شما منحصر به همان یک مشکل گردیده است. در این شرایط، رابطه از حالت طبیعی خارج شده و به میدان جنگی تبدیل می‌شود که در آن قطعاً بحث کنترل مطرح است، نه حمایت.

در مقابل، حمایت واقعی ویژگی‌هایی دارد از جمله: والدین حد و مرزهای مشخص و معقولی تعیین می‌کنند و به آن پایبند می‌مانند، از تنبیه‌های هیجانی پرهیز می‌نمایند و با تدبیر و حساب‌شده عمل می‌کنند.

در ادامهٔ تبیین ویژگی‌های حمایت واقعی، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

نخست: اجازه دادن به پیامدهای طبیعی رفتار

والد حامی به نوجوان فرصت می‌دهد تا با نتایج طبیعی رفتار خود مواجه شود. برای مثال، اگر نوجوان درس نمی‌خواند، به جای اصرارهای مکرر و سپس التماس به معلم برای قبولی، اجازه می‌دهد او با نتیجهٔ امتحانش روبه‌رو شود. البته در مواردی که پیامدهای رفتار همچون سمی کشنده باشند، مداخله ضروری است، اما بیشتر مشکلات نوجوانان چنین وضعیت بحرانی ندارند و تجربهٔ پیامدهای طبیعی می‌تواند خود عاملی برای یادگیری و رشد باشد.

دوم: حفظ رابطهٔ باز با نوجوان.

والد حامی حتی اگر نوجوان هر روز درِ ارتباط را بکوبد، از گفت‌وگو طفره رود، به حرف‌ها گوش ندهد یا تلاش کند فرار کند، همچنان حالت پذیرا و آمادهٔ خود را حفظ می‌کند. در مقابل، گاه مشاهده می‌شود که برخی والدین به دلیل رویکردهای افراطی و مداخله‌های کنترل‌گرایانه، خسته و فرسوده شده و خودشان رابطه را قطع می‌کنند. این دسته از والدین سرانجام می‌گویند: «دیگر کاری با او نداریم» و عملاً از هر دو سو دچار سقوط می‌شوند. در حالی که حمایت واقعی مستلزم استمرار رابطه‌ای پذیرا و غیرمشروط است.

سوم: مراقبت از خود.

والدین در مسیر حمایت از نوجوان نباید اجازه دهند مشکلات فرزند، آنان را دچار فرسودگی روانی کند. توجه به سلامت روانی خود والدین، پیش‌شرط اساسی برای توانایی حمایت مؤثر است؛ زیرا با بروز فرسودگی، عملاً کمکی از والد ساخته نیست و توانایی همراهی و راهنمایی نوجوان از دست می‌رود.

در پایان، باید به نکته‌ای بسیار حائز اهمیت اشاره کرد که غالباً از سوی خانواده‌ها نادیده گرفته می‌شود: اینکه برای از دست ندادن فرزند خود دست به هر اقدامی بزنیم، خود به معنای از دست دادن اوست.

هیجان و نگرانیِ افراطی، والدین را به انجام هرگونه تلاشی وامی‌دارد، غافل از آنکه همین «تلاش همه‌جانبه» در قیاس با مثال رودخانه، دقیقاً همان غرق‌شدنِ دوسویه است. زمانی که والد از ترسِ فقدان، پیوسته کوتاه می‌آید، از خط‌قرمزها چشم‌پوشی می‌کند و خود را قربانی می‌سازد، در حقیقت این پیام را به نوجوان منتقل می‌کند: «تو از من توانمندتری و من یارای ایستادگی در برابر تو را ندارم.»

این پیام نه‌تنها دلگرم‌کننده نیست، بلکه برای نوجوانی که در آستانهٔ استقلال‌طلبی و شکل‌گیری هویت خویش قرار دارد، **عمیقاً اضطراب‌آور و ناامیدکننده است. نوجوان در ژرفای وجود خود، حتی اگر در ظاهر فریاد بزند «ولم کن»، سخت نیازمند آن است که یک بزرگسالِ محکم، استوار و قابل اتکا را پشت سر خود احساس کند. او به پشتوانه‌ای نیاز دارد که به او اطمینان دهد در طوفان‌های زندگی تنها نیست و کسی هست که مرزها را حفظ کند و هم‌زمان او را دوست بدارد.

بنابراین، حمایت واقعی در گرو ایستادگیِ آگاهانه و حفظ جایگاه والدی است، نه تسلیم شدن از هراسِ از دست دادن.

* چطور می‌توانم بدون تأیید رفتارش، خود او را به عنوان یک انسان طرد شده بپذیرم و دوستش داشته باشم تا حداقل این پیوند عاطفی را از دست ندهم راهکار های عملی برای آن چیست؟

این پرسش، از جمله پرسش‌های بسیار مهم و بنیادین در حوزهٔ تربیت نوجوان است: این پرسش که در عمل چگونه باید تحقق یابد، در حقیقت قلب تمامی پرسش‌های مطرح شده است.

این مسئله دقیقاً همان مفهومی است که در روانشناسی انسان‌گرا، به ویژه در آثار کارل راجرز، با عنوان «توجه مثبت بی‌قید و شرط» (Unconditional Positive Regard) شناخته می‌شود. جالب آنکه ریشه‌های این مفهوم را می‌توان در آموزه‌های تمامی ادیان ابراهیمی نیز یافت.

برای نمونه، مفهوم توبه، نگاه مثبت و پذیرندهٔ خداوند نسبت به انسان، و آنجا که خداوند انسان را به عنوان خلیفهٔ خود برمی‌گزیند، در حالی که فرشتگان اعتراض کردند که او فساد و خون‌ریزی خواهد کرد، همه گویای همین حقیقت است: پذیرشِ ذاتِ انسان، فارغ از خطاهای احتمالی‌اش.

اما پاسخ خداوند به فرشتگان، گویای این حقیقت بنیادین است که ارزش ذاتی انسان از رفتار او جداست. به بیان دیگر، ذات انسان به‌رغم امکان خطا و گناه، محترم و والاست. در حدیث قدسی نیز خداوند می‌فرماید: «اگر بندهٔ گنهکار من بداند که چقدر به بازگشت او مشتاقم، از شدت شوق قالب تهی می‌کند.» این تعابیر دقیقاً بر همان اصل جداییِ شخصیت از رفتار تأکید دارند.

با توجه به اهمیت این پرسش، چند نکتهٔ کاربردی برای تحقق این امر در عمل ارائه می‌شود:

قدم نخست: تغییر زبان.

باید زبان خود را از «تو هستی» به «تو انجام دادی» تغییر دهیم. این به معنای تفکیک میان شخصیت و رفتار است.

برای مثال، هنگامی که به نوجوان می‌گویید «تو آدم دروغگویی هستی»، در حقیقت شخصیت او را دروغگو معرفی کرده‌اید. اما اگر بگویید «تو دروغ گفتی و این رفتار برای من ناراحت‌کننده است»، این پیام را منتقل می‌کنید که شخصیت او را دوست دارید، اما از رفتارش ناخرسندید.

همین اصل در مورد برچسب‌هایی مانند «بی‌مسئولیتی» نیز صادق است. گفتن «تو بی‌مسئولیتی» به معنای نفی شخصیت اوست، در حالی که گفتن «این رفتارت مسئولانه نبود و من ناراحت شدم» نشان می‌دهد که شخصیت او را می‌پذیرید، اما از رفتار خاصی انتقاد دارید.

این تفاوت زبانی، هرچند در ظاهر کوچک به نظر می‌رسد، پیامی بسیار عمیق و حیاتی را به نوجوان منتقل می‌کند: «رفتارت مشکل دارد، اما خودِ تو مشکل نداری.»

قدم دوم: ایجاد لحظات خنثی و مثبت با نوجوان

اگر تمام تعاملات شما با نوجوان حول محور مشکلات و مسائل او بچرخد، ناخودآگاه شخصیت شما در ذهن او با «دردسر» و «نگرانی» تداعی خواهد شد. به‌تدریج، نوجوان با دیدن شما، یاد تنش‌ها و تذکرها می‌افتد و رابطهٔ عاطفی میان شما رو به سردی می‌گراید. از این رو، والدین باید آگاهانه و به‌طور عمدی لحظاتی را خلق کنند که هیچ ارتباطی با مشکل خاصی نداشته باشد؛ مانند تماشای فیلم، خوردن بستنی، گفتگو دربارهٔ موضوعات بی‌ربط همچون فوتبال یا علایق مشترک. این لحظات، حکم «شارژ حساب بانکی عاطفی» را دارند و سرمایهٔ رابطه را برای روزهای دشوار حفظ می‌کنند.

قدم سوم: حضور فیزیکی بدون کلام

گاهی قوی‌ترین پیام‌های عشق و پذیرش، بدون هیچ کلمه‌ای منتقل می‌شوند. یک رفتار ساده می‌تواند معنایی عمیق داشته باشد. برای نمونه، اگر شب پیش با نوجوان دعوا کرده‌اید، صبح روز بعد یک فنجان چای کنار دستش بگذارید، بدون اینکه چیزی بگویید. یا مادری با وجود دلخوری، صبحانهٔ فرزندش را آماده کند. این کنش‌های غیرکلامی این پیام را منتقل می‌کنند: «مهم نیست چقدر دعوا کردیم یا چقدر از رفتار تو ناراحتم، تو همچنان فرزند منی و دوستت دارم.» اینگونه، آن نخ رابطه هرگز پاره نمی‌شود، بی‌آنکه رفتار نادرست تأیید شده باشد.

قدم چهارم: مرزبندی با عشق

پذیرشِ انسان، لزوماً به معنای تأیید رفتار او نیست. می‌توان مرزهای محکمی تعیین کرد و بر اصول و قواعد خانواده پافشاری نمود، اما در عین حال عشق و احترام به شخصیت نوجوان را حفظ کرد. تفاوت اساسی میان «کنترل» و «حمایت» در همین نکته نهفته است: در حمایت، مرزها با عشق همراه‌اند و نوجوان احساس نمی‌کند برای حفظ رابطه مجبور به چشم‌پوشی از هویت خود است.

مرزبندی با عشق؛ ابراز محبت در کنار قاطعیت

می‌توانید به فرزند خود به طور مکرر (نه به معنای مکرر و بدون موقعیت، بلکه به‌گونه‌ای که این پیام را همواره بگویید): «من تو را دوست دارم و دقیقاً به خاطر همین دوست‌داشتن، نمی‌توانم قبول کنم که به خودت آسیب بزنی. من مخالف رفتار تو هستم، اما خودِ تو را دوست دارم.» این القا، مرز میان شخصیت و رفتار را به روشنی ترسیم می‌کند؛ مرزبندی‌ای که با عشق و علاقه همراه است، نه با خشم و طرد.

اقرار به اشتباهات خود؛ قدرت فروتنی والدین

نکتهٔ پایانی و بسیار حائز اهمیت آن است که گاهی والدین باید به اشتباهات خود اعتراف کنند. هیچ‌چیز به اندازهٔ فروتنی و تواضع یک پدر یا مادر، قلب نوجوان را نرم و آمادهٔ پذیرش نمی‌کند. به او بگویید: «شاید من هم اشتباه کردم. شاید بعضی وقت‌ها زیادی فشار آوردم. اما این‌ها هیچ‌کدام از روی بی‌توجهی نبوده، از روی دوست‌داشتن بوده. من هم یک انسانم و گاهی خطا می‌کنم.» اگر شب پیش بی‌جهت سر او فریاد زده‌اید، از او معذرت‌خواهی کنید: «دیشب نباید سرت داد می‌زدم. رفتارم درست نبود. مرا ببخش.»

این اعتراف ساده، معجزه می‌کند. وقتی نوجوان ببیند والدینش نیز انسان هستند و خطا می‌کنند، راحت‌تر می‌تواند آسیب‌پذیری خود را نشان دهد، گاردهای دفاعی را فرو ریزد و به آغوش پدر و مادر بازگردد.

* آیا درمان برای مشکل یک نوجوان تضمین شده است؟

اگر بخواهم پاسخی دقیق، صادقانه، اخلاقی و مبتنی بر اصول حرفه‌ای بدهم، باید بگویم: خیر، هیچ تضمینی وجود ندارد. نه در درمان‌های روان‌شناختی، همانند درمان‌های پزشکی و حتی در تربیت دینی، هر جا که با موجودی مختار به نام انسان مواجه باشیم، تضمین مطلق معنایی نخواهد داشت.

اما این پاسخ به معنای ناامیدی یا بی‌فایده بودن درمان نیست. با نگاهی واقع‌بینانه‌تر می‌توان گفت: درمان در روان‌شناسی، شبیه تعمیر یک دستگاه خراب نیست. به هیچ‌وجه نمی‌توان آن را به عملی مکانیکی تشبیه کرد که در آن قطعه‌ای برداشته و قطعه‌ای دیگر جایگزین شود تا دستگاه به کار بیفتد. ما در اینجا با یک سیستم زنده، پیچیده و پویا روبه‌رو هستیم؛ با انسانی که عوامل متعددی در شکل‌گیری و حل مشکل او نقش دارند.

یکی از مهم‌ترین عوامل، انگیزه و آمادگی خود نوجوان است. همچنین کیفیت رابطهٔ او با درمانگر، میزان حمایت یا فشار محیط خانواده، تداوم و صبوری در مسیر درمان، و حتی زمان‌بندی مناسب مداخله، همگی در موفقیت درمان نقش تعیین‌کننده‌ای دارند. باید توجه داشت که درمان یک فرایند تدریجی است، نه یک معجزهٔ آنی.

با این حال، تحقیقات انجام‌شده و تجربیات بالینی نشان می‌دهد که حتی نوجوانانی که با مقاومت اولیه وارد درمان می‌شوند، در صورت تداوم رابطهٔ درمانی، بهبودی بسیار معناداری پیدا می‌کنند. نکتهٔ مهم دیگر آن است که حتی اگر درمان نتواند مشکلی را به طور کامل حل کند، اغلب شدت آسیب، سرعت سقوط، یا پیامدهای بلندمدت را به شکل چشمگیری کاهش می‌دهد. این خود دستاورد ارزشمندی است.

اما از منظر دینی نیز نکتهٔ مهمی وجود دارد: ما مکلف به نتیجه نیستیم. آن پدر و مادری که دچار نگرانی شدید می‌شود، گاه همین نگرانی باعث می‌شود خطاهای بیشتری مرتکب شوند. بنابراین، وظیفهٔ والدین تلاش خردمندانه و همراهی صبورانه است، نه تضمین نتیجهٔ نهایی.

همین نگرانیِ افراطی، نه‌تنها مشکل را حل نمی‌کند، بلکه زندگی خود والدین را نیز مختل می‌سازد. باید بپذیریم که در دین ما، انسان مکلف به نتیجه نیست، بلکه مأمور به انجام تکلیف است. حتی خداوند به پیامبرش که از همه مهربان‌تر و دلسوزتر است، می‌فرماید: «گویی می‌خواهی خود را از اندوه هلاک کنی اگر آنان ایمان نیاورند.» این آیه نشان می‌دهد که حتی بالاترین درجهٔ دلسوزی نیز نباید به فرسودگی و نابودی فرد بینجامد.

وظیفهٔ والد این است که مسیر درست را فراهم آورد، حمایت کند، حضور داشته باشد و مرزهای عاشقانه بگذارد، اما مقصد را نمی‌توان تضمین کرد. عوامل متعددی در سرنوشت و انتخاب‌های یک انسان نقش دارند که از کنترل والد خارج است.

پس اگر بخواهم پاسخ را خلاصه کنم: در درمان، ضمانتی وجود ندارد، اما یک فرصت بسیار مهم است. فرصتی که اگر از آن استفاده نشود، معمولاً پشیمانیِ ناشی از آن، بسیار سنگین‌تر از تلاش و زحمتی است که به نتیجهٔ دلخواه نرسیده است.

* برای والدینی که احساس می کنند هر کاری کردند و نتیجه نگرفتند چه توصیه ای دارید؟

پیش از هر چیز، به‌عنوان یک متخصص، لازم می‌دانم با صراحت به این نکته اشاره کنم که بسیاری از والدینی که بر این باورند «هر کاری از دستشان برمی‌آمد انجام دادند»، در حقیقت بسیار تلاش کرده‌اند، اما تلاش لزوماً به معنای اقدام مؤثر و درست نیست.

این سخن به‌هیچ‌وجه به قصد سرزنش مطرح نمی‌شود. طبیعی است که هنگامی که سلامت عاطفی فرزند در میان باشد، والدین دست به هر اقدامی بزنند. اما همچون مثال پیشین درباره افتادن نوجوان در رودخانه، گاه والدین شنا بلد نیستند، اما بی‌درنگ به آب می‌زنند و نهایت سعی خود را به کار می‌گیرند. در چنین شرایطی، تلاش فراوان لزوماً به‌معنای اقدام صحیح نیست. آنچه اهمیت دارد، نه صرفاً تلاش، که تلاش آگاهانه و جهت‌دار است.

ازاین‌رو، توصیه‌هایی چندلایه برای این گروه از والدین گرامی دارم که در قالب یک بسته و مجموعه‌ای منسجم باید مورد توجه قرار گیرند.

گام اول:توقف سرزنش خود؛ احساس گناه، مانع تغییر است

لطفاً قبل از هر چیز، خودت را متهم نکنید، احساس گناه مزمن والد را فلج می‌کند.نوجوانی، به‌عنوان یکی از پرریسک‌ترین و شاید بتوان گفت دشوارترین مراحل رشد شناخته می‌شود. ضروری است توجه داشته باشیم که تمامی چالش‌ها و مشکلات این دوره لزوماً ناشی از اشتباهات والدین نیست. عوامل متعددی در این میان نقش‌آفرینی می‌کنند: از جمله ترکیب ژنتیکی، ویژگی‌های شخصیتی، تأثیر گروه همسالان و شرایط اجتماعی. بنابراین، نباید تمام بار مسئولیت را صرفاً بر دوش والدین دانست

گام دوم: تغییر رویکرد از «حل مسئله» به «مدیریت رابطه»

دومین توصیه این است که نگرش خود را از «حل مشکل نوجوان» به «مدیریت رابطه با نوجوان» تغییر دهید. چه بسیار مواردی که مشکل، دست‌کم در کوتاه‌مدت، قابل حل نیست؛ اما آنچه باید بی‌قیدوشرط حفظ شود، رابطه است. رابطه‌ای سالم، مهم‌ترین عامل پیش‌بینی‌کننده پیامدها در بلندمدت به‌شمار می‌رود.

از خودتان بپرسید: «آیا هنوز می‌توانم با فرزندم به‌طور عادی گفت‌وگو کنم؟ آیا او هنوز می‌داند که اگر زمین بخورد، من امن‌ترین پناهگاه او هستم؟» اگر پاسخ شما به‌طور نسبی مثبت است، یعنی هنوز بازی را نباخته‌اید. تا زمانی که این رابطه وجود دارد، امکان اصلاح و حل مشکلات در آینده نیز باقی خواهد ماند.

گام سوم: گاهی کاهش تلاش‌های نادرست، مؤثرتر از افزایش تلاش‌هاست

سومین توصیه تأمل‌برانگیز این است که در برخی موقعیت‌ها، کاستن از تلاش‌های ناصواب، اهمیت بیشتری از افزودن بر میزان تلاش‌ها دارد. شاید این پرسش مطرح شود که مقصود چیست؟

برخی والدین چنان فضای زندگی را با نگرانی و مداخله انباشته می‌کنند که نتیجه معکوس به بار می‌آید. نصیحت‌های مداوم، هشدارهای تکراری، گفت‌وگوهای شبانه‌روزی پیرامون یک مشکل مشخص، و زیر نظر گرفتن افراطی نوجوان، نه‌تنها گرهی نمی‌گشاید، که به خفقان عاطفی و مقاومت بیشتر می‌انجامد.

در چنین شرایطی، یک گام به عقب برداشتن نه‌تنها مفید، که ضروری است. این عقب‌نشینی هوشمندانه، نه از سر بی‌مسئولیتی یا ضعف، که مبتنی بر آگاهی و راهبردی حساب‌شده است. پیام این حرکت به نوجوان این است: «من همچنان حضور دارم و نگرانم، اما اجازه می‌دهم تو نفس بکشی و خودت تجربه کنی.»

عقب‌نشینی هوشمندانه یعنی فضا دادن برای تنفس، فرصت دادن برای تأمل، و آماده‌باش بودن برای مداخله در لحظه مناسب. گاهی مؤثرترین حمایت، فروکاستن از شدت نظارت و اعتماد به فرایند رشد است.

گام چهارم: کمک حرفه‌ای؛ نه مختص نوجوان، بلکه نیاز والدین

چهارمین نکته حائز اهمیت آن است که دریافت کمک تخصصی را صرفاً به نوجوان محدود نکنید. در بسیاری از موارد، این والدین هستند که به حمایت درمانی نیاز دارند؛ نه به دلیل ناکارآمدی، بلکه به سبب فرسودگی‌ای که تجربه کرده‌اند.

مادری که خسته است، پدری که آکنده از اضطراب است، والدی که در آستانه فروپاشی روانی قرار دارد، حتی با نیتی والا و پاک، ناخواسته می‌تواند به فرزند خود آسیب رساند. ظرفیت عاطفی والدین نامحدود نیست و زمانی که این ظرفیت تحلیل رود، توان لازم برای همراهی سالم نیز از میان می‌رود.

شواهد بالینی نشان می‌دهد که در بسیاری از موارد، صرفاً با بهبود وضعیت روانی والدین، نوجوانان فرایند تغییر مثبت را آغاز می‌کنند؛ بی‌آنکه خود حتی یک جلسه درمانی را تجربه کرده باشند. این نکته‌ای سرنوشت‌ساز و شایسته تأمل است: گاهی مؤثرترین اقدامی که می‌توانید برای فرزندتان انجام دهید، کمک گرفتن برای خودتان است.

گام پنجم: هرگز نقش زمان را دست‌کم نگیرید

پنجمین نکته و شاید یکی از مغفول‌ترین آن‌ها این است که قدرت و تأثیر زمان را نباید نادیده گرفت. برخی از تغییرات در دوران نوجوانی، تنها با عبور از بستر زمان معنا و تحقق می‌یابند.

بدیهی است که سخن من شامل بحران‌های حاد و خطرات جدی نمی‌شود؛ اگر نوجوانی دچار اعتیاد شده باشد یا در معرض آسیب‌های جدی قرار گرفته باشد، نمی‌توان صرفاً به گذر زمان امید بست. اما بسیاری از رفتارهای پرخاشگرانه، ناسازگاری‌های مقطعی و حتی برخی از روابط ناسالم، با گذر زمان و بلوغ تدریجی نوجوان، به مرور تعدیل و اصلاح می‌شوند.

تجربه بالینی بارها نشان داده است که نوجوانانی در پانزده‌سالگی والدین خود را به مرز ناامیدی کشاندند، اما تا بیست‌سالگی به درکی عمیق‌تر رسیده و خود اذعان داشته‌اند: «کاش آن موقع بیشتر گوش می‌کردم.»

ممکن است زحمات و همراهی شما در لحظه دیده نشود، اما بی‌تردید در حافظه عاطفی نوجوان شما ثبت خواهد شد. این سرمایه‌ای است که در طول‌مدت به بار می‌نشیند.

سخن پایانی

در یک کلام می‌تواند این‌گونه خلاصه شود که نوجوان امروز ما بیش از هر زمان دیگری نیازمند درک شدن، نیازمند یک پایگاه امن و نیازمند یک حضور آگاهانه از سوی والدین و یک حضور آگاهانه از سوی والدین است.

صرفاً ارائه نسخه‌های فوری و انتظار اجرای سریع آن‌ها پاسخ‌گو نیست. نکته مهم‌تر این که والدین قرار نیست همه چیز را به‌تنهایی درست کنند. اگر بتوانیم پل رابطه را با نوجوان خود حفظ کنیم، بسیاری از اصلاحات و حتی بازگشت‌ها دیر یا زود از طریق همین پل ارتباطی اتفاق خواهد افتاد.

اما باید مواظب باشیم دلسوزی ما باعث نشد که پل رابطه قطع شود و نوجوان خود را از دست بدهیم. همان‌گونه که در روایت است از امام علی (علیه السلام):

مَنْ ضَیَّعَهُ الاَْقْرَبُ أُتِیحَ لَهُ الاَْبْعَدُ (حکمت چهارده نهج البلاغه )

کسی را که نزدیکانش واگذارند، بیگانگانش دست گیرند.

هر کس نزدیکانش به او روی آورند، بیگانگان از او روی گردانند و هر کس نزدیکانش از او روی گردانند، بیگانگان به او روی آورند.این نکته‌ای بسیار کلیدی و اساسی است.

شیخ صدوق رضوان الله تعالی علیه در کتاب خود به غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه) در کلام رسول خدا (صلی الله علیه و آله) پرداخته است که تقدیم شما فرهیختگان می شود.

شیخ صدوق (رضوان الله علیه) روایت کرده است که ابن عباس از حضرت پیامبر (صلی الله علیه و آله) نقل کرده است که فرمودند:

همانا علی بن ابی طالب (علیهما السلام) امام امت من و خلیفه ی من بر امتم پس از من میباشد.

و از فرزندان اوست آن قیام کننده که خوبان همه چشم انتظار اویند، او همان کسی است خداوند به وسیلهی او زمین را از عدل و داد پر میکند همانطور که از ظلم و جور پر شده باشد.

قسم به آنکه مرا به حق بشارت دهنده و بیم دهنده قرار داد آنها که در زمان غیبت او بر اعتقاد به او ثابت قدم میمانند از گوگرد سرخ (اکسیر) کمیاب تر هستند.

آنگاه جابر بن عبد الله انصاری برخاست و پیش آمد و گفت ای پیامبر خدا آیا قائمی که از فرزندان شماست غیبت دارد؟

حضرت فرمودند به خدا چنین است تا در آن غیبت مومنان باز شناخته شده و کافران نابود شوند.

ای !جابر این امر از امور الهی و سری از اسرار ربوبی و مستور از بندگان است.

مبادا در آن شک کنی که شک در امر خدای متعال کفر است.

منبع: کمال الدین و تمام النعمة، تالیف شیخ صدوق، جلد ۱، باب ۲۵، حدیث ۷، صفحه ۳۲۰

بهار یکی از بهترین فصل هایی که هم می توان در آن نوشیدنی های خنک خورد هم نوشیدنی های گرم. چون هوای متعادل بهار همه طبع ها را پوشش می دهد.

در این فصل می توانید از نوشیدنی‌هایی مثل اسموتی خرما، نوشیدنی جو دوسر، شربت آبلیمو، نوشیدنی تخم شربتی، اسموتی انبه، معجون شیر زعفران و نوشیدنی شیر بادام و کاکائو استفاده کنید. برای خواندن روش درست کردن هر یک از این نوشیدنی‌ها می توانید این مقاله را تا انتها مطالعه کنید. این نوشیدنی در شرایط بحرانی جنگ هم بسیار مقوی هستند.

۱- نوشیدنی جو دو سر، موز و کره بادام ‌زمینی

برای درست کردن این نوشیدنی مقوی و پرانرژی، ابتدا مقداری جو دوسر را با شیر گرم (شیر گاو یا شیر گیاهی مثل شیر بادام) مخلوط کنید و اجازه دهید به مدت ۵ دقیقه بماند تا نرم شود.

سپس یک موز رسیده را به آن اضافه کنید و یک قاشق غذاخوری کره بادام‌ زمینی طبیعی و بدون شکر نیز در آن بریزید.

برای شیرین شدن این نوشیدنی مقوی می توانید کمی عسل یا شیره انگور نیز به آن اضافه کنید. در ادامه مواد را در مخلوط‌ کن بریزید تا یک ترکیب کرمی و لطیف حاصل شود.

این نوشیدنی بسیار مقوی و سیرکننده است و به خاطر پروتئین، چربی سالم، پتاسیم، فیبر و کربوهیدرات‌های پیچیده‌ای که دارد انرژی زیادی به بدن می‌بخشد.

۲- اسموتی خرما، شیر نارگیل و دارچین

خرما یکی از مقوی‌ترین مواد غذایی است که می توانید در زمان ضعف جسمی یا افت قند خون از آن استفاده کنید. برای درست کردن این نوشیدنی که به عنوان بمب انرژی شناخته می‌شود، ابتدا باید ۴ تا ۵ عدد خرمای بدون هسته را چند دقیقه در آب گرم بخیسانید تا نرم شود.

سپس خرماها را با یک لیوان شیر نارگیل ترکیب و کمی دارچین آسیاب ‌شده نیز به این ترکیب اضافه کنید. در صورت تمایل می‌توانید کمی پودر هل یا وانیل طبیعی نیز به این نوشیدنی اضافه کنید.

همه مواد را در مخلوط کن بریزید و پس از مخلوط‌ کردن، این نوشیدنی‌ غلیظ، خوش ‌بو و انرژی‌زا را در لیوان بریزید و میل کنید.

این نوشیدنی سرشار از فیبر، پتاسیم، منیزیم و ترکیبات گرم‌کننده است. این اسموتی به‌ ویژه در روزهای سرد یا در دوران نقاهت یا شرایط سخت بسیار مفید است.

۳- شربت آب ‌لیمو تازه با عسل و زنجبیل

برای درست کردن این نوشیدنی کلاسیک اما تقویت کننده باید یک عدد لیموترش تازه را آب بگیرید و به آن یک قاشق چای‌خوری عسل طبیعی اضافه کنید.

یک تکه کوچک زنجبیل تازه (رنده ‌شده یا له‌ شده) را در آب گرم دم و عصاره آن را با مخلوط آب ‌لیمو و عسل ترکیب کنید. اگر دوست دارید نوشیدنی شما خنک‌تر شود، می‌توانید از آب سرد استفاده یا چند قطعه یخ نیز به آن اضافه کنید.

زنجبیل خاصیت ضد التهابی دارد، عسل ضد باکتری و انرژی‌زا است و لیمو منبع غنی ویتامین C است که در تقویت سیستم ایمنی نقش کلیدی ایفا می‌کند. این نوشیدنی برای مواقعی که احساس خستگی دارید، بسیار مفید است.

۴- نوشیدنی تخم شربتی با آب پرتقال و عرق بیدمشک

برای آماده کردن این نوشیدنی سبک اما بسیار مفید باید یک قاشق چای‌خوری تخم شربتی را در نصف لیوان آب گرم بریزید و حدود ۱۰ دقیقه صبر کنید تا تخم شربتی‌ها لعاب دار شوند.

سپس نصف لیوان آب پرتقال طبیعی و تازه گرفته‌ شده را به آن اضافه کنید. در نهایت یک قاشق غذاخوری عرق بیدمشک یا بهارنارنج به این نوشیدنی اضافه کنید.

این نوشیدنی بسیار انرژی‌بخش و نشاط ‌آور است و به تنظیم ضربان قلب، کاهش اضطراب، تقویت عملکرد ذهنی و بهبود سیستم گوارشی کمک می‌کند.

ترکیب تخم شربتی با عرقیات گیاهی و آب ‌میوه تازه، یک تقویت‌ کننده طبیعی برای شرایط بحرانی، کاهش استرس و برطرف کردن ضعف جسمی است.

۵- معجون شیر، زعفران، عسل و بادام

برای درست کردن این نوشیدنی سنتی ایرانی، ابتدا چند عدد بادام خام را یک شب در آب بخیسانید و پوست آن‌ها را بگیرید. سپس بادام‌ها را با شیر گرم در مخلوط‌ کن بریزید و پوره کنید.

کمی زعفران دم‌ کرده و یک قاشق چای‌خوری عسل طبیعی به این مخلوط اضافه کنید. همه مواد را به خوبی هم بزنید تا یک نوشیدنی لطیف، مقوی و خوش عطر به دست آید.

این معجون به ‌شدت برای تقویت مغز، افزایش انرژی، بهبود خلق ‌و خو و کاهش استرس مفید است. زعفران خاصیت نشاط ‌آور دارد و در ترکیب با شیر و بادام، به ‌عنوان یک نوشیدنی کامل برای بازیابی توان ذهنی و جسمی در زمان بحران عمل می‌کند.

۶- اسموتی انبه، ماست و زردچوبه

این اسموتی طبع گرمی دارد و در مواقع ضعف سیستم ایمنی یا بی‌حالی ناشی از بیماری و استرس بسیار مناسب است. برای درست کردن این نوشیدنی باید یک انبه رسیده را بشویید و بعد از جدا کردن پوست و هسته، آن را با نصف لیوان ماست طبیعی پرچرب در مخلوط کن بریزید.

در ادامه نصف قاشق چای‌خوری زردچوبه آسیاب ‌شده به آن اضافه کنید. برای طعمی دل‌نشین‌تر، می‌توانید کمی عسل یا هل آسیاب ‌شده نیز در این نوشیدنی بریزید.

زردچوبه به دلیل دارا بودن ترکیب فعال «کورکومین»، خاصیت ضدالتهابی قوی دارد و در کنار ماست و انبه به ترمیم بافت‌ها، تقویت گوارش و تجدید انرژی کمک می‌کند.

این نوشیدنی به ‌خصوص در روزهایی که بدن دچار بی‌حالی و سردی شده، تاثیر بسیار سریعی دارد.

۷- نوشیدنی گرم شیر بادام با پودر کاکائو و دارچین

برای درست کردن یک نوشیدنی انرژی‌زای گرم و آرام‌بخش، کافی است یک لیوان شیر بادام خانگی یا آماده را گرم و یک قاشق چای‌خوری پودر کاکائو خالص بدون شکر و کمی دارچین به آن اضافه کنید.

در صورت تمایل می‌توانید یک قاشق عسل طبیعی هم اضافه کنید. شیر بادام سرشار از اسیدهای چرب سالم، ویتامین E و کلسیم است و کاکائو نیز منبع منیزیم و انرژی ذهنی محسوب می‌شود.

این ترکیب به افزایش انرژی، آرام‌سازی ذهن و آرامش عضلات کمک می‌کند و برای استفاده قبل از خواب در شب‌های پراسترس هم بسیار مناسب است.

اضافه کردن دارچین به این نوشیدنی، موجب متعادل شدن طبع و هضم بهتر نوشیدنی می‌شود.

نکات طلایی

یکی از مهم‌ترین نکات برای درست کردن انواع نوشیدنی‌های انرژی‌زا این است که از مواد اولیه تازه، طبیعی و بدون نگهدارنده استفاده کنید. در این شرایط طعم، ارزش تغذیه‌ای و خاصیت درمانی این نوشیدنی‌ها بسیار می‌شود.

برخی نوشیدنی‌ها مانند نوشیدنی زنجبیل و آب‌لیمو، بهتر است گرم مصرف شوند تا تاثیر بهتری بر سیستم ایمنی و گوارشی داشته باشند. در مقابل اسموتی‌ها و شربت‌ها را بهتر است خنک سرو کنید تا حس طراوت بیشتری داشته باشند.

سعی کنید این نوشیدنی‌ها را به ‌صورت تازه مصرف شوند، اما در صورت نیاز، می‌توان آن‌ها را تا ۲۴ ساعت در یخچال نگهداری کنید.

برای جلوگیری از ته ‌نشین شدن یا تغییر طعم این نوشیدنی‌ها پس از نگهداری در یخچال، حتما پیش از مصرف مجدد نوشیدنی مورد نظرتان را هم بزنید یا دوباره میکس کنید.

برای خوش ‌طعم‌تر شدن نوشیدنی‌ها، می‌توانید از چاشنی‌هایی مانند دارچین، وانیل، پودر کاکائو، هل یا حتی پوست پرتقال رنده‌ شده استفاده کنید.

برای شیرین کردن انواع نوشیدنی‌های خانگی بهتر است به‌ جای شیرین ‌کننده‌های مصنوعی یا شکر سفید از عسل، شیره انگور، شیره خرما یا موز رسیده استفاده کنید. این مواد ارزش غذایی بالا و شاخص گلیسمی پایین‌تری دارند.

نوشیدنی‌هایی که برای درست کردن آن‌ها از مواد گرم استفاده می‌شود (مانند زردچوبه، دارچین، زنجبیل)، برای افراد با طبع سرد مناسب‌تر هستند. در حالی که نوشیدنی‌های خنک مانند خاکشیر یا آب پرتقال بیشتر برای شرایط گرمایی و التهاب توصیه می‌شوند.

برای درست کردن انواع نوشیدنی‌های میوه‌ای سعی کنید از میوه‌های رسیده و تازه استفاده کنید.

مصرف نوشیدنی‌های انرژی زا و تقویت کننده در شرایط بحرانی به بهبود فشارهای جسمی و روانی کمک می‌کند و موجب افزایش انرژی بدن می‌شود.

مطالعات نشان می‌دهد که خوابِ باکیفیت و منظم می‌تواند به بهبود انواع مشکلات جسمی و روانی از قند خون بالا گرفته تا بی‌تحرکی کمک کند.

مغز هوشیارتر

وقتی خوابتان کم است احتمالا در حفظ و یادآوری جزئیات، مشکل خواهید داشت. دلیلش این است که خواب، نقش مهمی در یادگیری و بهبود عملکرد حافظه دارد. بدون خواب کافی، تمرکز و دریافت اطلاعات جدید دشوار است. مغز همچنین زمان کافی برای ذخیره صحیح خاطرات ندارد تا بتواند بعدا آنها را بازیابی کند.

تقویت خلق و خو

کار دیگری که مغزتان هنگام خواب انجام می‌دهد، پردازش احساسات شماست. ذهن به این زمان نیاز دارد تا بتواند به روش صحیح، موضوعات را تشخیص داده و به آنها واکنش نشان دهد. وقتی این زمان را کوتاه می‌کنید، واکنش‌های عاطفیِ منفیِ بیشتر و واکنش‌های مثبت کمتری خواهید داشت. کمبود مزمن خواب همچنین می‌تواند احتمال ابتلا به اختلال خلقی را افزایش دهد.

قلب سالم‌تر

هنگام خواب، فشار خون کاهش می‌یابد و به قلب و رگ‌های خونی کمی استراحت می‌دهد. هرچه خواب کمتری داشته باشید، فشار خون شما در طول یک چرخه ۲۴ ساعته مدت بیشتری بالا می‌ماند و فشار خون بالا می‌تواند منجر به بیماری‌های عروقی از جمله حمله قلبی یا سکته مغزی شود.

دستاوردهای ورزشی

اگر ورزشی انجام می‌دهید که نیاز به انفجار سریع انرژی دارد، مانند کُشتی یا وزنه‌برداری، کمبود خواب ممکن است به اندازه ورزش‌های استقامتی مانند دویدن، شنا و دوچرخه‌سواری روی شما تأثیر نگذارد. اما در عین حال هیچ لطفی به خودتان نمی‌کنید. کمبود خواب نه تنها انرژی و زمان لازم برای ترمیم عضلات را از شما می‌گیرد بلکه انگیزه‌، یعنی همان عامل موثری است که شما را به خط پایان می‌رساند نیز تضعیف می‌کند.

قند خون پایدارتر

در طول بخش عمیق و موج آهسته چرخه خواب، میزان گلوکز خون کاهش می‌یابد. پس به خودتان اجازه دهید که به این خواب عمیق برسید و در آن بمانید چون در این صورت احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ کمتر می‌شود.

مبارزه با میکروب‌ها

سیستم ایمنی بدن‌تان برای پیشگیری از انواع بیماری‌ به طور پیوسته باکتری‌ها و ویروس‌های مضر را در بدن شناسایی کرده و آنها را از بین می‌برد. اما کمبود مداوم خواب، نحوه عملکرد سلول‌های ایمنی را تغییر می‌دهد و آنها ممکن است به سرعت حمله نکنند و در نتیجه شما بیشتر بیمار شوید.

کنترل وزن

وقتی خوب استراحت می‌کنید، کمتر گرسنه می‌شوید. کمبود خواب، نحوه عملکرد هورمون‌های مغز شامل «لپتین» و «گرلین» که وظیفه کنترل اشتها را برعهده دارند، مختل می‌کند و همین امر می‌تواند کنترل وزن در حد سالم را برای شما دشوارتر کند و تمایل به پرخوری پیدا کنید.

الازهر مصر با انتشار مطلبی در حساب کاربری خود در شبکه ایکس، جنایات وحشیانه رژیم اشغالگر در مناطق مختلف لبنان که منجر به شهادت و زخمی شدن صدها تن از غیرنظامیان شده است را محکوم کرده و از جامعه بین‌الملل خواست برای توقف این حملات وارد عمل شود.

الازهر این تجاوزات را به منزله تشدید خطرناک تنش‌ها و نقض آشکار همه کنوانسیون‌ها و قوانین بین‌المللی و انسانی خواند و تاکید کرد که حمله به غیرنظامیان بی‌گناه توسط رژیم اشغالگر بیانگر تمایل دائمی این رژیم به تجاوز و خونریزی و اهانت به ارزش‌های انسانی و اخلاقی و رویکرد این رژیم مبتنی بر جنگ‌افروزی، گسترش هرج و مرج و نادیده گرفتن حرمت خون بی‌گناهان است.

این نهاد دینی در مصر با هشدار نسبت به تلاش‌های رژیم اسرائیل برای شعله‌ور کردن منطقه به منظور نقض آتش‌بس، اظهار داشت: فقدان پاسخگویی بین‌المللی و اقدامات قانونی بازدارنده، این رژیم را به ادامه رفتار مجرمانه خود و ارتکاب جنایات بیشتر تشویق کرده است، تا جایی که اکنون تهدیدی جدی برای امنیت و ثبات منطقه محسوب می‌شود.

الازهر از جامعه بین‌المللی خواست برای توقف این جنایات اقدام فوری انجام دهد و به مسئولیت‌های قانونی و اخلاقی خود در حمایت از غیرنظامیان و حفظ وحدت، ثبات و حاکمیت لبنان بر تمام خاک آن عمل کند.

الازهر در پایان از خداوند متعال خواست که از لبنان و مردم آن محافظت کند و ملت‌های منطقه را از بلای جنگ‌ها و درگیری‌ها در امان بدارد.

علیرغم اعلام آمادگی برخی کشورهای اروپایی برای میزبانی مذاکرات ایران و آمریکا، در صورتی که ایران تصمیم به ادامه مذاکرات بگیرد، مکان دور بعدی تا این لحظه همان اسلام‌آباد پاکستان است. 

تا این لحظه تصمیمی برای تغییر محل مذاکرات اتخاذ نشده است و درخواست برخی کشورهای اروپایی نیز برای این موضوع پذیرفته نشده‌ است. 

شهباز شریف، نخست‌وزیر پاکستان، امروز به همراه هیئت همراه وارد جده شد و مورد استقبال مقامات سعودی قرار گرفت.

بنابر اعلام خبرگزاری های سعودی،  معاون امیر منطقه مکه، سفیر سعودی در پاکستان و مسئولان محلی جده در مراسم حضور داشتند.

نخست وزیر پاکستان برای رایزنی با سران عربستان، قطر و ترکیه درباره تحولات خاورمیانه از جمله مذاکرات اسلام‌آباد امروز سفر 4 روزه خود به منطقه‌ را که مرحله اول آن دیدار با ولیعهد سعودی در جده است، آغاز می کند. 

در دل یکی از پرتلاطم‌ترین دوره‌های تاریخ اسلام، امام جعفر صادق‌ علیه‌السلام به‌عنوان چهره‌ای ماندگار و تأثیرگذار ظهور کردند؛ دوره‌ای که گذار از حکومت بنی‌امیه به بنی‌عباس، جامعه را در فضایی از بحران‌های سیاسی، آشوب‌های اجتماعی و تنوع گسترده جریان‌های فکری قرار داده بود. این شرایط ویژه، هم تهدیدی جدی برای حقیقت دین بود و هم فرصتی استثنایی برای تبیین معارف اصیل اسلامی. بر همین اساس برای واکاوی آن دوران با حجت الاسلام رضا غلامی قائم مقام بنیاد هدایت به گفتگو پرداختیم که حاصل آن در ادامه تقدیم مخاطبان می شود.

*امام صادق (ع) در چه شرایط تاریخی و اجتماعی‌ای زندگی می‌کردند؟

امام صادق (ع) در یکی از پرآشوب‌ترین دوران‌های تاریخ اسلام زندگی می‌کردند؛ دوره‌ای که در آن حکومت بنی‌امیه رو به زوال بود و بنی‌عباس در تلاش برای شکل‌دادن به قدرت جدید خود بود. این جابه‌جایی قدرت، فضای بی‌ثبات و آشفته‌ای ایجاد کرده بود که از یک سو با ضعف حکومت اموی همراه بود و از سوی دیگر با خشونت سیاسی عباسیان. این وضعیت فرصت‌ها و تهدیدهایی را هم‌زمان برای امام فراهم ساخت.

در سال‌های پایانی حکومت بنی‌امیه، جامعه اسلامی درگیر جنگ‌های داخلی، قیام‌های فراوان و اختلافات قبیله‌ای بود. مردم از ظلم، تبعیض و ناتوانی امویان در اداره جامعه خسته شده بودند. این شرایط باعث نارضایتی گسترده و آماده شدن زمینه برای رشد جریان‌های فکری و سیاسی متنوع شد. در چنین وضعی، امام صادق (ع) تلاش می‌کردند حقیقت دین را از میان انحرافات سیاسی و عقیدتی بیرون بکشند.

با روی کار آمدن عباسیان، ابتدا امیدی برای بهبود شرایط ایجاد شد، اما خیلی زود مشخص شد که آن‌ها نیز همان مسیر ظلم و اقتدارگرایی را ادامه می‌دهند. عباسیان از گسترش علمی و محبوبیت اجتماعی امام صادق (ع) بیم داشتند و تلاش می‌کردند ایشان را تحت کنترل قرار دهند. اما گستردگی نفوذ امام چنان بود که محدودیت‌های سیاسی نتوانست مسیر علمی ایشان را متوقف کند.

از منظر اجتماعی، جامعه در آن زمان با تضادهای طبقاتی شدید مواجه بود. حکومت‌ها ثروت را در دست گروه‌های محدود نگه می‌داشتند و مردم عادی در شرایط دشوار زندگی می‌کردند. همین فشارها باعث شده بود توجه مردم به سوی شخصیت‌های معنوی و علمی همچون امام صادق (ع) جلب شود. امام با رفتار کریمانه و دانش گسترده خود پناهگاه فکری و معنوی مردم بود.

از نظر فرهنگی، دوران امام صادق (ع) زمانه‌ای بود که مذاهب مختلف، فرقه‌های کلامی، و جریان‌های فلسفی در حال شکل‌گیری یا گسترش بودند. مکتب‌هایی مانند معتزله، مرجئه، خوارج و حتی جریان‌های فکری غیرمسلمان وارد بحث‌های معرفتی شده بودند. این تنوع موجب ایجاد فضایی برای گفتگوهای علمی جدی شد. امام صادق (ع) نقش تعیین‌کننده‌ای در هدایت این مباحث و جلوگیری از انحرافات فکری داشتند.

در کنار این مسائل، نهضت ترجمه در جهان اسلام در حال شکل‌گیری بود. آثار یونانی، ایرانی و هندی به عربی ترجمه می‌شد و پرسش‌های فلسفی جدیدی در جامعه مطرح می‌گردید. امام صادق (ع) با احاطه کامل به علوم گوناگون، پاسخ‌هایی دقیق و راهگشا ارائه می‌کردند و شاگردانی تربیت کردند که در مواجهه با جریان‌های فکری جدید توانمند باشند.

از نظر دینی نیز جامعه به‌شدت دچار اختلافات شده بود. حکومت‌ها برای مشروعیت‌بخشی به خود، احادیث جعلی تولید می‌کردند. همین امر ضرورت وجود مرجعیت علمی اصیل را دوچندان می‌کرد. امام صادق (ع) به‌عنوان امام علم و معرفت، با اصالت‌بخشی به حدیث صحیح و تبیین دقیق معارف، نقش بنیادینی در حفظ میراث نبوی ایفا کردند.

در مجموع زندگی امام صادق (ع) در نقطه عطفی از تاریخ اسلام واقع شد؛ دوره‌ای که تحولات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و علمی به اوج رسیده بود و امام توانست با بهره‌گیری از این فرصت بی‌نظیر، پایه‌های علمی و فکری مذهب اهل‌بیت را تثبیت و تقویت کند.

*مهم‌ترین ویژگی شخصیتی امام صادق (ع) از نگاه شما چیست؟

از نگاه بسیاری از پژوهشگران و مورخان، مهم‌ترین ویژگی شخصیتی امام صادق (ع) جامعیت شخصیت ایشان است؛ یعنی ترکیب شگفت‌انگیز علم، زهد، اخلاق، تواضع، صلابت، و توان رهبری اجتماعی. این جامعیت باعث شد که امام بتوانند در دوره‌ای پیچیده و پرآشوب هدایت جامعه را برعهده بگیرند و مکتبی ماندگار بنا کنند.

یکی از برجسته‌ترین ابعاد شخصیت امام، عقلانیت و رویکرد علمی ایشان بود. امام صادق (ع) عقل را حجت درونی انسان معرفی می‌کردند و همواره پیروان خود را به تفکر، تأمل و پرسشگری دعوت می‌نمودند. این نگاه سبب شد مکتب علمی ایشان بر پایه خردورزی و استدلال بنا شود و از جمود فکری فاصله بگیرد. همین ویژگی بود که سبب جذب دانشمندان بزرگ زمانه به سوی ایشان شد.

تواضع کم‌نظیر امام نیز از ویژگی‌های مهم ایشان بود. با وجود جایگاه علمی و معنوی بسیار والا، امام با همه مردم با احترام، مهربانی و بردباری رفتار می‌کردند. روایت‌های فراوانی نقل شده که نشان می‌دهد امام در برابر حتی مخالفان خود با اخلاق نیکو و حلم برخورد می‌نمودند. این رفتار باعث شد دل‌های بسیاری مجذوب ایشان شود.

در کنار تواضع، صلابت و استواری امام در برابر ظلم مثال‌زدنی بود. ایشان در برابر انحرافات فکری یا فشارهای سیاسی هرگز سازش نمی‌کردند. این صلابت همراه با حکمت باعث شد امام بدون درگیری مستقیم سیاسی، مسیر مبارزه فکری و فرهنگی را پیش ببرند و حکومت‌ها نتوانند حقیقت را خاموش کنند.

سخاوت و کرم امام نیز میان مردم زبانزد بود. ایشان نه تنها به نیازمندان کمک می‌کردند، بلکه شأن انسانی آنان را پاس می‌داشتند. این رویکرد، وجهه اجتماعی امام را بسیار تقویت کرد و پیروان ایشان را در میان مردم محبوب‌تر ساخت.

ویژگی دیگر امام صادق (ع) توانایی تربیت شاگردان برجسته بود. ایشان با نگاهی دقیق به شخصیت، استعداد و نیاز جامعه، شاگردانی تربیت کردند که هر کدام در حوزه‌های مختلف نقش‌آفرین شدند؛ از فقه و حدیث گرفته تا شیمی، طب، کلام و فلسفه. این مهارت تربیتی نشان‌دهنده عمق شخصیت و وسعت اندیشه امام بود.

حلم و بردباری امام نیز زبانزد است. ایشان در مواجهه با جاهلان، معاندان و حتی دشمنان، الگویی از آرامش و رفتار کریمانه ارائه کردند. حلم ایشان سبب شد بسیاری از سوءتفاهم‌ها برطرف شود و مخالفان، مجذوب صداقت و بزرگواری امام گردند.

در نهایت، شاید مهم‌ترین ویژگی شخصیت امام صادق (ع) توانایی ترکیب علم عمیق با اخلاق والا باشد؛ ترکیبی که توانست مکتبی ماندگار، پویا و عقلانی بسازد و تا امروز بر زندگی میلیون‌ها انسان اثر بگذارد.

*چرا دوره امام صادق (ع) در میان سایر ائمه دوران «طلایی نشر معارف» شناخته می‌شود؟

دوران امام صادق (ع) از آن جهت «طلایی نشر معارف» نام گرفته که شرایط تاریخی خاصی فراهم شد تا امام بتواند گسترده‌ترین فعالیت علمی را در میان همه ائمه (ع) انجام دهد. یکی از مهم‌ترین دلایل این امر ضعف و افول حکومت بنی‌امیه و گذار قدرت به بنی‌عباس بود که باعث شد مدتی فضای نسبتاً بازتری برای فعالیت‌های علمی به‌وجود آید. این فرصت کوتاه اما تاریخی، بستری شد برای بنیان‌گذاری بزرگ‌ترین مدرسه علوم اسلامی.

در این دوره، جامعه اسلامی با موجی از پرسش‌ها و چالش‌های فکری روبه‌رو شده بود. ترجمه آثار یونانی و رشد جریان‌های فلسفی، مباحث کلامی را پیچیده‌تر کرده بود. همچنین فرقه‌های مختلف مانند معتزله، مرجئه و خوارج در حال تقویت بودند و مردم نیازمند مرجعی مطمئن برای پاسخ به سوالات و رفع شبهات بودند. امام صادق (ع) با جامعیت علمی خود توانستند پاسخ‌های دقیق، منطقی و منسجم ارائه کنند و جریان معرفتی اسلام را سامان دهند.

یکی از عوامل مهم این دوره طلایی، تشکیل دانشگاه علمی امام صادق (ع) بود. هزاران شاگرد از شهرهای مختلف به مدینه می‌آمدند تا از علم امام بهره‌مند شوند. سال‌ها آموزش مستمر، منظم و دقیق باعث شد حدود چهار هزار شاگرد تربیت شوند که بسیاری از آنان بعدها بزرگان علم شدند. این حجم از تولید علم در هیچ دوره‌ای از زندگی دیگر ائمه ممکن نبود.

ویژگی دیگر این دوره، تنوع علوم تدریس‌شده در مدرسه امام بود. امام تنها به فقه و حدیث اکتفا نکردند؛ بلکه در رشته‌هایی چون کلام، تفسیر، طب، شیمی، منطق، نجوم و حتی علوم طبیعی آموزش می‌دادند. حضور چهره‌هایی چون جابر بن حیان به‌عنوان شاگرد امام نشان می‌دهد که گستره علمی ایشان محدود به علوم دینی نبود.

رونق مباحثه و مناظره نیز از دیگر ویژگی‌های این دوران است. امام صادق (ع) با آدابی ویژه شاگردان خود را تشویق به نقد و پرسش‌گری می‌کردند و هیچ پرسشی را بی‌ارزش نمی‌دانستند. همین فضای آزاد علمی سبب پرورش شخصیت‌هایی شد که توان مقابله با جریان‌های انحرافی را داشتند و پایه‌های علمی شیعه را مستحکم کردند.

جایگاه امام در میان مردم نیز نقش مهمی داشت. محبوبیت گسترده ایشان باعث شد حکومت‌ها نسبت به برخورد مستقیم با امام حساس باشند، و همین محبوبیت فضای بیشتری برای گسترش معارف ایجاد کرد. مردم از رفتار، علم و معنویت امام متأثر شده و مشتاقانه به سوی ایشان گرایش یافتند.

نقش مهم دیگری که این دوره را طلایی کرد، تثبیت «فقه جعفری» بود. امام صادق (ع) اصول فقه شیعه را نظام‌مند کردند، مبانی آن را توضیح دادند، روش اجتهاد را تبیین کردند و با بیان احکام دقیق، فقه اهل‌بیت را به یک مکتب جامع و قابل اتکا تبدیل نمودند.

در نهایت، از آن‌جا که تحولات فرهنگی و سیاسی آن دوره با شخصیت جامع‌الاطراف امام صادق (ع) همراه شد، فرصتی تاریخی برای شکوفایی علم اسلامی و شیعی فراهم آمد. نتیجه این دوره طلایی، پایه‌گذاری تمدنی علمی بود که تا امروز اثرات آن ادامه دارد.

از آغاز تجاوز نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، نه‌تنها اهداف اعلامی این عملیات محقق نشده، بلکه شواهد فزاینده‌ای از بن‌بست راهبردی و شکست‌های میدانی و سیاسی برای طرف‌های متجاوز در حال آشکار شدن است. این جنگ که با حملات گسترده و کشتار غیرنظامیان از جمله دانش‌آموزان بی‌گناه آغاز شد، به‌سرعت ابعاد انسانی، امنیتی و اقتصادی گسترده‌ای پیدا کرده و واکنش‌های متفاوتی را در رسانه‌های بین‌المللی برانگیخته است. هرچند آتش بس دو هفته ای حاصل شده اما هنوز تا پایان واقعی این تجاوز مسیر پیچیده ای در پیش است.

رسانه‌های جهان هر یک با رویکردهای خاص خود، تلاش کرده‌اند روایت این جنگ را شکل دهند؛ بررسی این بازتاب‌ها می‌تواند تصویری روشن‌تر از وضعیت واقعی جنگ و چشم‌انداز آن ارائه دهد.

رسانه های غربی

نیویورک تایمز در گزارشی به بررسی افکار عمومی آمریکا در هفتمین هفته جنگ علیه ایران پرداخت و نوشت که بسیاری از شهروندان این کشور نسبت به جنگی که رئیس‌جمهورشان توضیح روشنی درباره آن ارائه نداده، دچار سردرگمی و خشم هستند. بر اساس نظرسنجی‌های اشاره شده در این گزارش، حدود شش نفر از هر ده آمریکایی با این جنگ مخالفند و این مخالفت عمدتاً در میان دموکرات‌ها و رأی‌دهندگان مستقل برجسته‌تر است.

این روزنامه آمریکایی می‌افزاید که حتی در میان حامیان جمهوری‌خواه ترامپ نیز نشانه‌هایی از تردید دیده می‌شود؛ به ویژه جمهوری‌خواهان جوان و آن‌هایی که خود را از جنبش «ماگا» جدا می‌دانند، حمایت کمتری از جنگ نشان می‌دهند. در مصاحبه با ده‌ها رأی‌دهنده در شهرهای نظامی، کهنه‌سربازان جنگ عراق و افغانستان نگرانی خود را از تبدیل شدن این درگیری به «جنگ ابدی» دیگر ابراز کردند. در پایان گزارش آمده است که نزدیک به دو سوم رأی‌دهندگان معتقدند ترامپ پیش از آغاز جنگ، توجیه روشنی برای آن ارائه نکرده است.

بی‌بی‌سی در گزارشی به بررسی راهبردی تهدید آمریکا مبنی بر محاصره دریایی ایران پرداخت و آن را یک «قمار» توصیف کرد. این رسانه با اشاره به توانایی فنی نیروی دریایی آمریکا برای اجرای محاصره در آب‌های دریای عمان، تصریح نمود که سؤال اصلی نه امکان‌پذیری عملیات، بلکه هدف نهایی و اثربخشی آن است.

به نوشته بی‌بی‌سی، اگرچه محاصره دریایی در مقایسه با گزینه‌های پرخطرتری چون اسکورت نظامی کاروان‌ها یا اشغال جزیره خارگ، ریسک کمتری برای نیروهای آمریکایی دارد، اما تحلیلگران نسبت به موفقیت آن تردید جدی دارند. در این گزارش به نقل از دیوید ساترفیلد، فرستاده پیشین آمریکا، آمده است که واشنگتن در محاسبات خود «اراده پولادین» ایران را نادیده گرفته است. بی‌بی‌سی می‌افزاید که جمهوری اسلامی ایران نشان داده توانایی تحمل فشارها را برای مدتی طولانی‌تر از آنچه رقبایش تصور می‌کنند دارد و معتقد است که افزایش بیشتر بهای نفت، نهایتاً کشورهای عرب حاشیه خلیج فارس و واشنگتن را تحت فشار قرار خواهد داد. این رسانه انگلیسی در پایان خاطرنشان ساخت که با تداوم آتش‌بس شکننده، جنگ ایران اکنون به نبرد دو محاصره رقیب تبدیل شده و اقتصاد جهانی در میانه این جدال گرفتار آمده است.

نشریه آتلانتیک در تحلیلی به تشریح سه پیامد عمده جنگ شش هفته‌ای آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران پرداخت. نخست، این رسانه تأکید می‌کند که تبعات اقتصادی این جنگ عمیق و ماندگار خواهد بود؛ بازسازی تأسیسات نفت و گاز آسیب‌دیده سال‌ها زمان خواهد برد و قیمت سوخت جت، گازوئیل و محصولات پتروشیمی همچنان بالا خواهد ماند. دومین تغییر به وخامت اوضاع سیاسی و امنیتی خلیج فارس برای تمامی طرف‌های درگیر اشاره دارد. آتلانتیک اذعان می‌دارد که جمهوری اسلامی ایران علیرغم تحمل خسارات سنگین، همچنان پابرجا مانده و اکنون با اثبات توانایی خود در متوقف ساختن ترافیک دریایی تنگه هرمز، از موقعیتی مستحکم‌تر برخوردار است؛ وضعیتی که این نشریه آن را یک «فاجعه راهبردی کامل» برای واشنگتن و متحدانش توصیف می‌کند.

سومین پیامد به پایان دوران ماجراجویی‌های نظامی رژیم صهیونیستی و بازنگری اساسی در روابط دفاعی آمریکا و اسرائیل اختصاص دارد. آتلانتیک تصریح می‌کند که این جنگ نقطه اوج روابط دو طرف بوده و اکنون افکار عمومی آمریکا، به ویژه در میان نسل جوان، به شدت از اسرائیل فاصله گرفته است. این گزارش پیش‌بینی می‌کند که تداوم کمک‌های نظامی واشنگتن به تل‌آویو در آینده با تردیدهای جدی مواجه خواهد شد.

گاردین در تحلیلی نوشت که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در اعلام سریع پیروزی بر ایران شتاب‌زده عمل کرد، حال آنکه مذاکرات این هفته نشان داد تهران دست برتر را در اختیار دارد. به نوشته این رسانه، جنگ انتخابی ترامپ نتیجه‌ای معکوس داشته و جمهوری اسلامی ایران را به جای تضعیف، جسورتر ساخته است.

گاردین تصریح می کند که هیچ‌یک از اهداف متغیر ترامپ از این تجاوز محقق نشده است؛ نه تغییر حکومت، نه نابودی توان نظامی ایران و نه توقف برنامه هسته‌ای. به ادعای این گزارش، ایران اکنون به تولید بمب هسته‌ای نزدیکتر شده و در مقابل، ترامپ با تحویل اهرمی جدید به تهران یعنی توانایی بستن تنگه هرمز، اقتصاد جهانی را آسیب‌پذیر کرده است.

این روزنامه انگلیسی با اشاره به اینکه بستن تنگه هرمز سلاحی کارآمدتر از بمب هسته‌ای برای ایران است، می‌افزاید که تهران این آبراه را به مثابه گمرکی برای کسب درآمد می‌نگرد. گاردین تأکید می‌کند که ترامپ برای نجات آینده سیاسی خود نیازمند خروجی آبرومندانه از این باتلاق خودساخته است و تنها راه معقول، بازگشت به دیپلماسی واقعی و مصالحه است، نه دیکته کردن شروط یک‌جانبه.

رسانه‌های عربی و منطقه‌ای

روزنامه القدس العربی با توجه به دوره آتش بس بین ایران و آمریکا و تحولات پساجنگ نوشت: ایران از عربستان سعودی، قطر، امارات متحده عربی، بحرین و اردن درخواست غرامت کرده و آنها را به مشارکت در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه تهران متهم کرده است.

این درخواست در نامه‌ای توسط سعید ایروانی، نماینده دائم ایران در سازمان ملل متحد، به آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد و ریاست شورای امنیت ارسال شده است.

ایران شواهدی را توسط نیروهای مسلح خود به شورای امنیت ارائه کرده که نشان می دهد کشورهای مذکور اجازه داده‌اند از خاک آنها در حملات آمریکا و اسرائیل استفاده شود.

در این نامه تأکید شده است که این پنج کشور «تعهدات بین‌المللی خود را نقض کرده‌اند» و بر لزوم جبران خسارت مادی و معنوی وارده به ایران تأکید شده است.

در ۲۱ مارس، ایران با ارائه گزارشی به دبیرخانه سازمان ملل و ریاست شورای امنیت تاکید کرد که امارات متحده عربی، عربستان سعودی، قطر و کویت اجازه استفاده از قلمرو و حریم هوایی خود را در حملات ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران داده‌اند.

المیادین به نقل از مقامات پاکستانی و آمریکایی نوشت دور جدید مذاکرات بین تهران و واشنگتن احتمالاً پنجشنبه آینده برگزار خواهد شد، اگرچه مکان برگزاری آن هنوز نهایی نشده است.

مقامات پاکستانی پیشنهاد داده‌اند که دور دوم مذاکرات بین واشنگتن و تهران ظرف چند روز آینده در اسلام آباد برگزار شود.

این مقامات توضیح دادند که دور اول مذاکرات آمریکا و ایران بخشی از یک روند دیپلماتیک مداوم است.

به گفته یکی از دیپلمات های عربستان، تهران و واشنگتن قبلاً برای برگزاری دور جدید مذاکرات توافق کرده‌اند.

پاکستان دوباره به عنوان گزینه‌ای برای میزبانی دور جدید مذاکرات بین واشنگتن و تهران مطرح شده است»، اما این احتمال نیز وجود دارد برگزاری این دور از مذاکرات در ژنو باشد.

عربی ۲۱ با توجه به تنش های اخیر ایران و آمریکا بر سر تنگه هرمز نوشت: با وجود اعلام محاصره این تنگه از سوی آمریکا اما، یک نفتکش تحت تحریم ایالات متحده با موفقیت از تنگه هرمز عبور کرد.

داده‌های کشتیرانی بین‌المللی نشان می دهد که یک نفتکش تحت تحریم ایالات متحده که با چین در ارتباط است، با موفقیت از تنگه هرمز عبور کرد، اقدامی که به گفته بلومبرگ، آزمایشی از محاصره دریایی اعمال شده توسط رئیس جمهور ترامپ تلقی می‌شود.

پلتفرم ردیابی کشتی کپلر گزارش داد که نفتکش البیس، متعلق به «ناوگان سایه» ایران و مشمول تحریم‌های ایالات متحده از سال گذشته، موفق شد با حمل یک محموله نفتی از تنگه عبور کند، که این اقدام، نقض مستقیم اقدامات سختگیرانه ایالات متحده است که رسماً از روز دوشنبه آغاز شد.

داده‌های ردیابی نشان می‌دهد که کشتی‌ها از مسیرهای تعیین شده توسط تهران در جنوب جزیره لارک پیروی کرده‌اند که نشان دهنده تغییر در الگوهای ناوبری تحت محدودیت‌ها است. اگرچه هیچ حمله جدیدی گزارش نشده است، اما خطرات عملیاتی همچنان بالا است و تهدید از نگرانی‌های امنیتی مستقیم به محدودیت‌های نظارتی و اجرایی تغییر یافته است.

الجزیره در مقاله ای پیرامون دلایل شکست مذاکرات ایران و آمریکا در اسلام آباد نوشت:

مذاکرات ۲۱ ساعته آمریکا و ایران در اسلام آباد - که در جریان یک آتش‌بس دو هفته‌ای برگزار شد - حتی نتوانست به یک توافق چارچوبی که پارامترهای مذاکرات آینده را مشخص کند، منجر شود.

مذاکرات بر سر همان موضوعی که دورهای متعددی از مذاکرات را در هفت سال گذشته از مسیر خود خارج کرده بود، متوقف شد: یعنی امتناع ایران از برچیدن برنامه هسته‌ای خود.

این بن‌بست می‌تواند راه را برای جنگ مجدد هموار کند، اگرچه ایالات متحده و ایران ادامه درگیری را دوست ندارند.

با این وجود، برخی از مقامات این جلسات را به عنوان مذاکرات سطح بالا بین دو کشور از قبل از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، که شامل گفتگوهای مستقیم بین دو رئیس هیئت: جی. دی. ونس، معاون رئیس جمهور آمریکا، و محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس ایران بود، مهم دانستند.

مذاکره‌کنندگان آمریکایی نتوانسته‌اند بر ۴۷ سال خصومت بین ایالات متحده و ایران و اختلافات اساسی بر سر بستن تنگه هرمز توسط ایران و امتناع تهران از برچیدن برنامه غنی‌سازی اورانیوم خود غلبه کنند.

تنگه هرمز مساله ای است که جدیدا شعله ور شده و محصول جنگ است، در حالی که اختلافات ایالات متحده و ایران بر سر مسئله هسته‌ای طولانی مدت است.

این اختلافات هسته‌ای که چندین دور مذاکرات را در طول دولت اول ترامپ، دولت بایدن و سال اول دوره دوم ترامپ از مسیر خود خارج کرد، همان چیزی است که مذاکرات اسلام‌آباد را به بن‌بست رساند.

ایران اصرار دارد که از «حق» خود برای غنی‌سازی اورانیوم دست نخواهد کشید، برنامه‌ای که ایالات متحده آن را نشان دهنده قصد ایران برای توسعه سلاح هسته‌ای می‌داند.

عبدالله مراداوغلو، ستون نویس روزنامه ینی شفق نوشت: رئیس‌جمهور آمریکا، دونالد ترامپ، با اعتماد کردن به نتانیاهو دچار اشتباهی بزرگ شد. اکنون ترامپ تلاش می‌کند از این چاه تاریک بیرون بیاید. جنگ ناعادلانه آمریکا و اسرائیل علیه ایران نه‌تنها آنها را به اهداف سیاسی شان نرساند، بلکه مسائلی تازه به‌وجود آورد؛ از جمله بسته شدن تنگه هرمز. این موضوع برای آمریکا به معنی یک شکست راهبردی است.

میز مذاکراتی که میان آمریکا و ایران در اسلام‌آباد تشکیل شده بود، به دلیل نپذیرفتن شروط آمریکا از سوی ایران از هم پاشید. ترامپ این بار اعلام کرد که «محاصره دریایی» علیه ایران اعمال خواهد کرد. اما این محاصره بیش از آن‌که به ایران، روسیه یا چین آسیب بزند، به خود آمریکا و متحدانش در منطقه آسیا-پاسیفیک مانند ژاپن، کره‌جنوبی و فیلیپین لطمه خواهد زد. زیرا بیشتر نیاز انرژی این کشورها از همین خلیج فارس تامین می‌شود.

رسانه‌های چین و روسیه

سی جی تی ان چین به نقل از وی دونگشو، مفسر نظامی، نوشت: محاصره آمریکا دو هدف دارد: اول، نشان دادن توانایی قهری در زمان آتش‌بس با مختل کردن خطوط ارتباطی دریایی ایران؛ و دوم، آماده‌سازی بالقوه شرایط برای عملیات نظامی آینده در بحبوحه افزایش حضور نظامی مستمر آمریکا. وی هشدار داد که در صورت بروز درگیری، محاصره می‌تواند آتش‌بس شکننده را بی‌ثبات کرده و دور تازه‌ای از خصومت‌ها را آغاز کند، ضمن اینکه این اقدام آمریکا حمل و نقل بین‌المللی را مختل می‌نماید و حمل انرژی و کالاها را پیچیده‌تر می‌سازد.»

عبدالعزیز الشعبانی کارشناس سعودی در این مورد گفت: آمریکا احتمالاً حضور دریایی خود را افزایش می‌دهد و «محدودیت‌های انتخابی» اعمال می‌کند، اما محاصره کامل به دلیل پیچیدگی مسیرهای دریایی و درهم‌تنیدگی منافع بین‌المللی بعید است.

محمد الجبوری کارشناس عراقی اظهار داشت: ایران برای تضعیف محاصره نیازی به درگیری مستقیم با ناوگان آمریکا ندارد؛ تاکتیک‌هایی مانند استفاده از قایق‌های تندرو، مین‌های دریایی، موشک‌های ساحلی یا حملات نیابتی برای تبدیل محاصره به «جنگ فرسایشی طولانی» کافی است. ابوبکر الدیب کارشناس مصری تصریح کرد: محاصره کامل ممکن است به ضرر آمریکا تمام شود و بدون هزینه‌های سنگین سیاسی و اقتصادی نمی‌توان آن را پایدار نگه داشت.

سی جی تی ان در پایان تفسیر خود نوشت: با تداوم این محاصره، قیمت نفت برنت از فوریه تا آوریل به بیش از ۱۲۰ دلار در هر بشکه رسیده و ممکن است تحت محاصره به ۱۵۰ دلار برسد. این محاصره خطر ازسرگیری درگیری و تضعیف آتش‌بس شکننده را افزایش می‌دهد. سپاه پاسداران هم تهدید کرده در صورت ادامه جنگ، توانمندی‌هایی که دشمن از آن بی‌خبر است را به کار خواهد گرفت.

رجب صفروف، مدیر مرکز مطالعات معاصر ایران، به اسپوتنیک گفت هر اقدامی که آمریکا تاکنون در درگیری با ایران انجام داده، موقعیت استراتژیک خودش را تضعیف کرده و محاصره نفتی ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست.

محاصره نفتی ایران «اقدامی بسیار احمقانه» از سوی آمریکاست، زیرا موقعیت آمریکا و بسیاری از کشورهایی که تنگه هرمز شاهرگ حیاتی اقتصادشان است را بدتر می‌کند.

در همین حال، «موقعیت ایران روز به روز قوی‌تر می‌شود» و ایرانی‌ها این را به خوبی درک می‌کنند. بنابراین تهران هیچ انگیزه‌ای برای پذیرش توافق صلح به شرایط آمریکا ندارد. شاید اطلاعات نادرستی به ترامپ داده می‌شود و او تصمیماتی می‌گیرد که «هیچ ارتباطی با واقعیت ندارند»؛ مثلاً ترامپ ادعا کرده نیروی دریایی ایران نابود شده، در حالی که همین نیرو اکنون آماده است هر کشتی که بدون اجازه ایران به سمت اقیانوس هند حرکت کند، غرق کند.

دکتر سیمون تسیپیس، تحلیلگر امنیت ملی مقیم تل‌آویو، به اسپوتنیک گفت اسرائیل عملاً «گروگان» دولت نتانیاهو است و جنگ در لبنان یک اقدام انحرافی است که برای انحراف توجه مردم از مشکلات فزاینده شخص نتانیاهو و کل کشور طراحی شده است.

سه باخت بزرگ سیاست خارجی نتانیاهو عبارتند از شکست در جنگ غزه، چون حماس همچنان پابرجاست، شکست کامل در ایران، چون نتانیاهو با هدف قرار دادن لبنان تلاش می‌کند مذاکرات صلح واشنگتن و تهران را خراب کند و جنگ در لبنان، چون حزب‌الله در حال وارد کردن «خسارت و تلفات عظیمی است که اسرائیل هرگز نظیر آن را ندیده است.

وی مشکلات شخصی نتانیاهو را سه پرونده فساد، تشکیل کمیسیون تحقیق درباره ۷ اکتبر و حکم بازداشت بین‌المللی لاهه دانست و تصریح کرد نتانیاهو «تسخیر شده» و «چیزی برای از دست دادن ندارد و آماده است کل اسرائیل را با خود به پایین بکشاند.» این جنگ دائمی خسارت عظیمی به اقتصاد و روند قیمت‌ها در اسرائیل وارد کرده و باعث مهاجرت مردم، از دست دادن خانه‌ها و شغل‌ها شده و کشور را به سمت فروپاشی سوق می‌دهد.

رسانه‌های رژیم صهیونیستی

اسراییل هیوم هشدار می دهد تاکتیک آمریکا در زمینه محاصره تنگه هرمز ظاهرا مشابه ایده محاصره ونزوئلا است، یعنی توقیف نفتکش‌ها و هدایت آنها به بنادر وابسته به آمریکا. ولی این کار خطراتی به دنبال دارد، مانند افزایش قیمت نفت و انرژی در کوتاه‌مدت، فروپاشی احتمالی آتش‌بس و چالش با چین (۴۵٪ نفت چین از طریق تنگه هرمز عبور می‌کند و چین ۹۰٪ نفت صادراتی ایران را پیش از جنگ می‌خرید)

ایران هم تهدید کرده که امنیت بنادر خلیج فارس یا برای همه است یا برای هیچ‌کس و با هر کشتی نظامی که به تنگه هرمز نزدیک شود، به طور قاطع برخورد می شود.

معاریو در تحلیلی در مورد آینده نبرد با ایران و محور مقاومت می نویسد: پس از آتش‌بس بین ایران و آمریکا، ارتش اسرائیل تمرکز خود را به جبهه لبنان منتقل کرده است. نیروها در منطقه «بنت جبیل» در جنوب لبنان سنگین هستند. ارتش اسرائیل قصد دارد ۱۰ پایگاه جدید در جنوب لبنان تأسیس کند. در جبهه ایران، ارتش اسرائیل در حالت آماده‌باش است و تحولات مربوط به محاصره دریایی ادعایی آمریکا علیه ایران را زیر نظر دارد. احتمال واکنش نظامی ایران و شلیک به سمت اسرائیل منتفی نیست. در غزه، حماس همچنان در حال بازسازی توان نظامی خود و تقویت نیروهایش است. حماس در مذاکرات مصر بر خلع‌سلاح نشدن خود پافشاری کرده و تأکید دارد که به نیروی نظامی مسلح برای حفظ ثبات داخلی غزه نیاز دارد.

لذا در اسرائیل تصور بر آن است که سربازان ارتش اسرائیل به‌زودی برای انجام یک عملیات نظامی دیگر به سمت غزه حرکت خواهند کرد. پس از دو سال و نیم جنگ در هفت جبهه، ارتش اسرائیل در چرخه تکراری جنگ گرفتار شده و هنوز پایانی برای آن دیده نمی‌شود.

افزایش نفرت از صهیونیست ها به علت جنایات آنها موضوع مقاله دیگری در تایمز اسراییل است. نویسنده که یک صهیونیست ساکن لس آنجلس است از رشد احساسات ضد اسرائیلی احساس خطر کرده و نمونه هایی را ذکر می کند. در یک مورد مردی، پس از شنیدن عبری صحبت کردن یک گروه اسراییلی از سیاست های صهیونیست ها به شدت انتقاد می‌کند. یک مامور امنیتی دخالت می‌کند، اما همه چیز از نظر بقیه مردم عادی جلوه می‌کند.

نویسنده هنگام خرید جعبه نان فطیر عید پسح در لس آنجلس متوجه برچسبی روی جعبه می‌شود با مضمون: «صهیونیسم = فاشیسم». وی اعتراف می کند که تداوم این احساسات ضداسراییلی مایه نگرانی است.

تایمز اسراییل در تحلیلی در مورد آینده مذاکرات صلح ایران و آمریکا نوشت: مذاکرات طولانی ایران و آمریکا در پاکستان بدون توافق به پایان رسید. معاون رئیس‌جمهور آمریکا (جی‌دی ونس) گفت این شکست برای ایران بدتر از آمریکاست. هر دو طرف خود را پیروز می‌دانند و از مواضع خود عقب‌نشینی نمی‌کنند.

آمریکا خواستار امتیازاتی چون توقف غنی‌سازی و بازگشایی تنگه هرمز است، اما ایران طرحی ۱۰ ماده‌ای ارائه کرده که شامل حفظ کنترل بر تنگه هرمز، ادامه غنی‌سازی، رفع تحریم‌ها و حتی خروج نظامی آمریکا از منطقه می‌شود. ایران بر «حق غنی‌سازی» پافشاری دارد و درباره موشک‌های بالستیک هم مذاکره نمی‌کند. آمریکا از دوشنبه محاصره دریایی بنادر ایران را آغاز کرده و ایران تهدید کرده که در این شرایط خلیج فارس را برای همه ناامن می‌کند. اسرائیل خواستار تداوم حملات علیه ایران است. احتمال انجام دور بعدی مذاکرات وجود دارد، اما تا زمانی که موازنه قوا تغییر نکند، وضعیت فعلی احتمالاً به بن‌بست طولانی‌مدت منجر خواهد شد.

تنگه‌های بین‌المللی به دلیل نقش حیاتی در ارتباط میان پهنه‌های آبی و تسهیل کشتیرانی جهانی، جایگاه ویژه‌ای در نظام حقوقی دریاها دارند. تنگه هرمز نیز به عنوان یکی از مهم‌ترین تنگه‌های راهبردی جهان که خلیج فارس را به دریای عمان و اقیانوس هند متصل می‌کند، همواره در کانون توجه سیاست‌گذاران قرار داشته است. کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها چارچوب اصلی حقوقی حاکم بر استفاده از دریاها و از جمله رژیم حقوقی تنگه‌ها را تعیین کرده است. با این حال، رویکرد جمهوری اسلامی ایران نسبت به برخی مقررات این کنوانسیون، به‌ویژه در ارتباط با رژیم عبور از تنگه هرمز، ملاحظات خاص حقوقی و امنیتی را در بر داشته است. از این رو، بررسی جایگاه تنگه هرمز در حقوق دریاها و تحلیل موضع ایران در قبال کنوانسیون ۱۹۸۲، ضروری است.

کنوانسیون ۱۹۸۲

کنوانسیون ملل متحد درمورد حقوق دریاها یک معاهده بین‌المللی است که در ۱۰ دسامبر ۱۹۸۲ میلادی (۱۹ آذر ۱۳۶۱ شمسی) در سومین کنفرانس سازمان ملل متحد درمورد حقوق دریاها در جامائیکا به امضا رسید. این قرارداد بین‌المللی منبع اصلی حقوق دریاها است و به قانون اساسی دریاها معروف است و قواعد آن به‌طور گسترده‌ای حقوق بین‌المللی عرفی درمورد حقوق دریاها را بیان می‌کنند. این کنوانسیون که در ۱۶ نوامبر ۱۹۹۴ میلادی (۲۵ آبان ۱۳۷۳ شمسی) لازم‌الاجرا شد، رژیمی جامع از قوانین و مقررات در دریاها و اقیانوس‌های جهان درخصوص تمامی کاربردهای ممکن از آب‌ها و منابع آنها ارائه می‌کند. کنوانسیون قوانین سنتی مرتبط با استفاده از دریاها را دربرمی‌گیرد و در عین حال رژیم‌ها و مفاهیم حقوقی جدیدی نیز معرفی می‌نماید و به مسائل جدید می‌پردازد. همچنین چارچوبی برای توسعه و تحول در حوزه‌های خاص از حقوق دریاها را دربردارد. [۱]

جایگاه تنگه‌ها در کنوانسیون

تنگه گذرگاه‌های طبیعی‌اند که دو بدنه آب را به هم متصل می‌کنند. در کنوانسیون ۱۹۸۲ تنگه‌های مختلفی مورد توجه قرار گرفته که عبارتند از:

۱. تنگه‌هایی که دو آب آزاد [۲]یا منطقه انحصاری اقتصادی [۳]را به هم متصل می‌کنند مانند تنگه هرمز و جبل‌الطارق. این تنگه‌ها بین‌المللی هستند و شمول عبور ترانزیتی هستند. در ماده ۳۸ به تنگه‌های بین‌المللی پرداخته شده است. طبق تعریف آن، تنگه گذرگاه دریایی است که یک قسمت از دریای آزاد یا منطقه انحصاری - اقتصادی را به قسمت دیگر از دریای آزاد یا منطقه انحصاری اقتصادی متصل می‌کند. در این تنگه‌ها عبور ترانزیتی است و شناورهای سطحی، زیرسطحی و پرواز برای همه کشورها به‌صورت ترانزیتی است و دولت ساحلی حق تعلیق آن را ندارد. عبور ترانزیتی پیوسته، سریع و بدون ایجاد مزاحمت برای کشورهای ساحلی به وسیله کشتی‌ها و هواپیماهاست.

۲. تنگه‌هایی که عرض دریای سرزمینی‌شان در دو طرف کمتر از عرض تنگه است مانند تنگه آدریاتیک و مدیترانه و تنگه موزامبیک که عبور بی‌ضرر و آزاد بر آنها اعمال می‌شود.

۳. تنگه‌هایی که آب آزاد را به آب سرزمینی متصل می‌کنند مانند تنگه تیران (واقع در خلیج عقبه و دریای سرخ) که عبور بی‌ضرر تعلیق‌ناپذیر به آن حاکم است.

۴. تنگه‌هایی که گذرگاه جانشین دارند مانند تنگه‌هایی که بین جزیره یک سرزمین با بدنه آن سرزمین واقع شده‌اند و حد خارجی سرزمین گذرگاه دیگری جهت عبور وجود دارد مانند باب‌المندب یا تنگه کورفو در ساحل یونان و آلبانی.

۵. تنگه‌هایی که رژیم حقوقی از گذشته دارند (همان سیستم حقوقی قدیم حاکم است) مانند بسفر و داردانل، مالاکا.

در تنگه‌ها اختیارات دولت ساحلی عبارتند از: ۱) حق بهره‌برداری از منابع اقتصادی دریا، ۲) حق تنظیم مقررات برای بهره‌برداری از منابع شیلات، ۳) دارا بودن حق وضع مقررات در امور بهداشتی، زیست محیطی، مهاجرتی و گمرکی، ۴) حق انجام تحقیقات علمی و ایجاد تأسیسات.

ایران و کنوانسیون ۱۹۸۲

مرزهای دریایی ایران در چارچوب قانون مناطق دریایی، مصوب ۱۳۷۲ مجلس شورای اسلامی تعیین می‌شود که خود این قانون نیز متأثر از چارچوب حقوقی کنوانسیون ۱۹۸۲ است. همانطور که ذکر شد، کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق بین‌المللی دریاها یک سند معتبر جهانی است که پس از ۹ سال کار مداوم نمایندگان کشورهای جهان تحت‌نظر سازمان ملل متحد در شهر مانتیگوبی جامائیکا به تصویب رسید و رژیم حاکم بر اقیانوس‌ها و دریاها را برای تنظیم روابط دولت‌ها معین کرد. [۴] کشور جمهوری اسلامی ایران در زمره کشورهایی است که کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها را امضا نموده، اما با گذشت سال‌ها، کنوانسیون مزبور را در مجلس شورای اسلامی ایران به تصویب نرسانده است. [۵] علت این امر، وجود تهدیدها و چالش‌هایی است که مربوط به شرایط جغرافیایی و ژئوپلیتیکی ایران است.

برخی از این تهدیدها عبارتند از موضوع حل اجباری اختلافات اعضای کنوانسیون به‌خصوص در اختلاف ایران و امارات متحده عربی بر سر جزایر سه‌گانه، موضوع عبور کشتی‌های نظامی از دریای سرزمینی و نیز مسئله عبور ترانزیتی از تنگه‌های بین‌المللی که از نظر نظامی، سیاسی و اقتصادی در منطقه خلیج فارس و تنگه هرمز و نهایتاً موضوع تحدید حدود مناطق دریایی. [۶] در قانون مناطق دریایی جمهوری اسلامی ایران خلیج فارس و دریای عمان مصوب ۱۳۷۲ رویکرد امنیتی غالب است [۷] و به همین علت است که مهم‌ترین دلایل عدم تصویب کنوانسیون ۱۹۸۲ توسط ایران عبارت است از:

۱. رژیم حقوقی تنگه هرمز؛

۲. عبور کشتی‌های جنگی از دریای سرزمینی ایران؛

۳. اختلاف ایران و امارات متحده عربی درخصوص جزایر تنب و ابوموسی و شیوه‌های حل‌وفصل اختلافات.

در ادامه با تفصیل بیشتری به آنها پرداخته خواهد شد.

۱. رژیم حقوقی تنگه هرمز

تنگه بین‌المللی طبق ماده ۳۸ کنوانسیون، گذرگاه دریایی است که یک قسمت از دریای آزاد یا منطقه انحصاری اقتصادی را به قسمت دیگر از دریای آزاد یا منطقه انحصاری اقتصادی مرتبط سازد. در این گونه تنگه‌ها عبور شناورهای سطحی و زیرسطحی و پرواز برای همه کشورها ترانزیتی است و دولت ساحلی تحت هیچ شرایطی حق ممانعت از آن را ندارد؛ ولی هر اقدامی از سوی عبورکننده که به تهدید دولت ساحلی منجر گردد، عبور ترانزیتی را به عبور بی‌ضرر از تنگه تبدیل می‌کند و دولت ساحلی مطابق ضوابط آن، با شناور یا پروازکننده برخورد خواهد کرد. [۸] طبق ماده ۴۴ کنوانسیون: «دولت‌های حاشیه تنگه نبایستی در عبور ترانزیتی ایجاد اختلال نمایند و باید خطرات دریانوردی یا پرواز در تنگه‌ها یا بر فراز آنها را که از آن مطلع هستند به نحو مقتضی اعلام کنند. عبور ترانزیتی قابل تعلیق نیست.» [۹]

در ماده ۳۹ کنوانسیون ضوابط عبور ترانزیتی ذکر شده است در حالی که ایران، چون تنگه هرمز را جزئی از دریای سرزمینی خود می‌داند، لذا در این مورد، حق عبور بی‌ضرر را به رسمیت می‌شناسد. براساس قانون مناطق دریایی جمهوری اسلامی ایران و طبق ماده ۵ بیانیه ۱۹۷۳ ایران و فرمان ۱۷ ژوئیه ۱۹۷۲ (۲۶ تیر ۱۳۵۱ شمسی) سلطان عمان، رژیم عبور بی‌ضرر در تنگه هرمز حکمفرماست که در موارد مربوط به امنیت دو کشور نیز عبور بی‌ضرر کشتی‌ها قابل تعلیق خواهد بود. در قانون مناطق دریایی ایران مصوب ۱۳۷۲، صریحاً به عبور از تنگه اشاره نشده است؛ چراکه بین عبور از مناطق مختلف دریایی تنگه هرمز و سایر مناطق مختلف دریایی تفاوتی قائل نبوده و همواره عبور از دریای سرزمینی را چه در تنگه و چه در حوزه‌ای غیر از تنگه به‌صورت عبور بی‌ضرر به رسمیت می‌شناسد. [۱۰] طبق ماده ۱۷ درمورد حق عبور بی‌ضرر: «با رعایت مقررات این کنوانسیون، کشتی‌های کلیه دولت‌ها، اعم از ساحلی یا بدون ساحل، از حق عبور بی‌ضرر در دریای سرزمینی بهره‌مند می‌باشند.» [۱۱]، اما این مفهوم با عبور ترانزیتی متفاوت است. نظام عبور ترانزیت یعنی آزادی کشتیرانی و پرواز به منظور عبور مستمر و سریع از تنگه‌هایی که مورد استفاده کشتیرانی بین‌المللی بوده و بین بخشی از دریای آزاد یا منطقه انحصاری اقتصادی و بخش دیگری از دریای آزاد یا منطقه انحصاری اقتصادی قرار گرفته‌اند. [۱۲]

کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها در ماده ۳۷، رژیم عبور ترانزیتی را مخصوص تنگه‌هایی می‌داند که بین قسمتی از دریای آزاد یا یک منطقه انحصاری اقتصادی و قسمت دیگری از دریای آزاد یا منطقه انحصاری اقتصادی واقع شده‌اند؛ لذا می‌بینیم که تنگه هرمز بین دریای عمان که به آب‌های آزاد متصل است و خلیج فارس که در قسمت میانی خود دارای منطقه انحصاری ـ اقتصادی است، قرار دارد. از این رو می‌توان گفت که تنگه هرمز مصداق تنگه‌هایی است که در ماده ۳۷ از آنها نام برده می‌شود و رژیم عبور ترانزیت در آنها جاری است. [۱۳]

نماینده ایران (مجتبی میرمهدی) چه در مذاکرات و سخنرانی‌ها (در ۱۸ آذر ۱۳۶۱) چه در صدور بیانیه و اعلامیه تفسیری، رژیم عبور ترانزیت بر تنگه هرمز را نپذیرفت و این تنگه را بخشی از دریای سرزمینی ایران می‌دانست که رژیم عبور بی‌ضرر می‌بایست بر آن حاکم گردد. همچنین اعتقاد داشت عبور شناورهای جنگی نیز از دریای سرزمینی ایران ممنوع است. اما کنوانسیون ۱۹۸۲ نه تنها رژیم حقوقی تنگه‌های بین‌المللی (از جمله تنگه هرمز) را عبور ترانزیت اعلام کرده (ماده ۳۷)، که عبور ناوهای نظامی نیز از دریای سرزمینی ممنوع نکرده است. [۱۴]

بر این اساس:

اولاً، پس از خطوط مبدأ ایران در تنگه هرمز، ۱۲ مایل به طرف عمان، بخشی از آب‌های ایران است.

ثانیاً، در فاصله ۱۲ مایلی پس از خطوط مبدأ ایران در تنگه هرمز، براساس رژیم عبور بی‌ضرر، پرواز هواپیما و هلی‌کوپتر و عبور زیردریایی ممنوع است. به سخن دیگر، تنها کشتی‌ها حق عبور دارند، آن هم عبوری که مخل نظم، آرامش و امنیت کشور نباشد. [۱۵]

۲. عبور کشتی‌های جنگی از دریای سرزمینی ایران

مهم‌ترین چالش درخصوص تصویب کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها، ناشی از تبعات عبور شناورهای بیگانه، به‌ویژه شناورهای نظامی از دریای سرزمینی است. چالش‌هایی که با برخوردهای پیش آمده بین جمهوری اسلامی ایران و کشورهای غربی حادتر شده است. [۱۶]

نمایندگی جمهوری اسلامی ایران علیرغم ملاحظات فوق و با وجود مشکلاتی که نسبت به پذیرفتن برخی از مواد کنوانسیون دارد، مخصوصاً به آن قسمت که مربوط به عبور کشتی‌های نظامی در آب‌های سرزمینی، مشارکت نهضت‌های آزادیبخش از جمله سازمان آزادیبخش فلسطین صرفاً به عنوان عضو ناظر، توجه بیش از حد به مزایا و منافع کشورهای صنعتی در بهره‌برداری از منابع دریاها می‌باشد، از جهت حفظ هماهنگی و همصدایی با کشورهای گروه ۷۷ به متن کنوانسیون در اجلاس گذشته رأی مثبت داد. [۱۷]

جمهوری اسلامی ایران تمایل به محدودیت رفت‌وآمد شناورهای جنگی بیگانه در خلیج فارس و دریای عمان دارد و این تنگه هرمز است که به وسیله دریای عمان و اقیانوس هند، کشورهای ساحلی خلیج فارس را با دریاهای آزاد جهان مرتبط می‌سازد و جمهوری اسلامی ایران اصرار دارد حضور نظامی مستمر بیگانگان در خلیج فارس (که مستلزم عبور از تنگه هرمز است) ضرورتی ندارد. [۱۸]

۳. شیوه‌های حل‌وفصل اختلافات

کنوانسیون دربردارنده شیوه‌های حل‌وفصل اجباری اختلافات است که پدیده‌ای غیرمعمول در حقوق بین‌الملل است. اختلافات بین‌المللی عموماً از طریق تلاش‌های دیپلماتیک حل‌وفصل می‌شوند که ممکن است با رضایت طرفین به قضاوت یا داوری ارجاع داده شوند. این معاهده‌ای که یک مکانیزم اجباری داوری یا قضایی را برای حل‌وفصل اختلافات ارائه کند، برخلاف قواعد حقوقی حاکم بر مناسبات بین‌المللی می‌باشد. [۱۹] ماده ۲۸۷ کنوانسیون ۱۹۸۲ چهار روش را جهت حل‌وفصل اختلافات دولت‌ها فراروی آنها گذاشته است:

الف) دیوان بین‌المللی حقوق دریاها (ITLOS).

ب) دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ).

ج) دیوان داوری (که بر طبق ضمیمه فصل هفتم کنوانسیون تشکیل می‌شود).

د) دیوان داوری ویژه (Ad hoc).

با توجه به اختلافات ایران و امارات متحده عربی درخصوص جزایر تنب و ابوموسی، یکی از دلایلی که ایران تاکنون کنوانسیون ۱۹۸۲ را تصویب ننموده، مربوط به شیوه‌های حل‌وفصل اختلافات دولت‌ها با یکدیگر بر مبنای ماده ۲۸۷ می‌باشد. امارات متحده عربی چندین‌بار اعلام نموده است که با ارجاع موضوع به دیوان بین‌المللی دادگستری این اختلاف را حل نماید. [۲۰]

منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی مرکز اسناد انقلاب اسلامی

پی‌نوشت‌ها

[۱]پیردشتی، حسن (۱۳۹۴). تبیین عوامل جغرافیایی مؤثر بر استقرار رژیم حقوقی دریاهای بسته مورد: دریای خزر، رساله دکتری رشته جغرافیای سیاسی، استاد راهنما: دکتر محمدرضا حافظ‌نیا، تهران، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، ص ۱۸.

[۲]دریای آزاد، شامل کلیه قسمت‌هایی از دریا می‌شود که پس از منطقه انحصاری - اقتصادی قرار گرفته باشد و در قلمروی دریایی کشورها واقع نباشند. ماده ۸۷ کنوانسیون به آزادی دریاهای آزاد اختصاص دارد که آزادی کشتیرانی، پرواز، احداث جزایر مصنوعی و تأسیسات، ماهیگیری و تحقیقات علمی را دربرمی‌گیرد.

[۳]منطقه انحصاری ـ اقتصادی در دهه ۱۹۷۰ میلادی (دهه پنجاه شمسی) توسط نماینده کشور کنیا مطرح شد، لذا سابقه طولانی زیادی ندارد. حد نهایی آن ۲۰۰ مایل از خط مبدأ است و به نوعی ۱۸۸ مایل را در برمی‌گیرد که خود ۱۲ مایل منطقه نظارت را نیز شامل می‌شود. در ماده ۵۷ آمده است که منطقه انحصاری اقتصادی نباید از فاصله ۲۰۰ مایل دریایی خطوط مبدأ اندازه‌گیری پهنای دریای سرزمینی فراتر رود. درواقع این منطقه از خط مبدأ ۲۰۰ مایل دریایی است که با کسر حد دریای سرزمینی و منطقه نظارت از این رقم، عرض اختصاصی آن ۱۷۶ مایل دریایی به دست می‌آید؛ و با احتساب منطقه نظارت که بخشی از آن محسوب می‌شود، عرض آن به ۱۸۸ مایل می‌رسد.

[۴]حافظ‌نیا، محمدرضا (۱۳۸۱). جغرافیای سیاسی ایران، چاپ اول، تهران: انتشارات سمت، ص ۳۳۲.

[۵]دهبان‌پور، سید احسان (۱۳۹۸). فرصت‌ها و تهدیدهای فراروی دولت جمهوری اسلامی ایران در الحاق به کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها، پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته مدیریت گرایش بازرگانی دریایی، استاد راهنما: اسماعیل یعقوبی، دانشکده مدیریت، دانشگاه دریانوردی و علوم دریایی چابهار، ص ۱.

[۶]محمدی الموتی، مصطفی (۱۳۹۳). بررسی عدم تصویب کنوانسیون ۱۹۸۲ توسط ج. ا. ا. پایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته روابط بین‌الملل، استاد راهنما: مهدی خوشخطی، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد زنجان، ص ۱.

[۷]قائدی، محمدرضا (۱۳۸۸). بررسی احتمال تصویب کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها توسط جمهوری اسلامی ایران (با تأکید بر تنگه هرمز و خلیج فارس). همایش بین‌المللی خلیج فارس، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر، ص ۲.

[۸]حافظ‌نیا، همان، ص ۳۳۵.

[۹]بحیرایی، حمید (۱۳۹۲). کنوانسیون حقوق دریاها (ضمایم و موافقت‌نامه‌ها)، چاپ دوم، تهران: انتشارات سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ص ۲۸.

[۱۰]حبیب‌نوری، علی عبداله (۱۳۸۸). حقوق دریاها، چاپ اول، نوشهر: انتشارات دانشگاه علوم دریاییی امام خمینی، ص ۱۴۲.

[۱۱]بحیرایی، همان، ص ۱۱.

[۱۲]نامی، محمدحسن و محمدپور، علی (۱۳۹۲). جغرافیای سیاسی و حقوق آب‌های ایران، چاپ اول، تهران: نشر زیتون سبز، ص ۷۰.

[۱۳]حبیب‌نوری، همان، ص ۱۴۱.

[۱۴]قائدی، همان، ص ۱.

[۱۵]همان، ص ۱۱.

[۱۶]دهبان‌پور، همان، ص ۹۵.

[۱۷]قائدی، همان، ص ۶.

[۱۸]دهبان‌پور، همان، ص ۶۷.

[۱۹]همان، ص ۷۱.

[۲۰]قائدی، همان، ص ۲۱.