Trump’ın Güney Kafkasya’daki koridor planı uygulama aşamasına geçerken ve Azerbaycan Cumhuriyeti bu hat üzerinden 15 milyon ton yük taşıma hedefinden bahsederken; bir İran şirketi tarafından inşa edilen 7,2 kilometrelik Kajaran Tüneli, İran’ın Norduz’dan Ermenistan, Gürcistan ve nihayetinde Karadeniz limanlarına uzanan kara yolunu kısaltıp daha aktif hale getirebilir.
Güney Kafkasya’daki koridor denklemleri sözde “Trump Koridoru” planının uygulanmasıyla değişirken İran da Ermenistan toprakları üzerinden alternatif bir güzergah geliştirerek bölgedeki koridor rekabetinde yeni bir aşamaya girdi. Söz konusu güzergah tamamlandığı takdirde İran’ı; Azerbaycan Cumhuriyeti ve Türkiye topraklarından geçmeksizin Ermenistan ve Gürcistan üzerinden Karadeniz sularına bağlayabilir.
Bu güzergahın kilit noktası, Ermenistan’ın Sünik eyaletindeki 7,2 kilometrelik Kajaran Tüneli’dir. Uygulama çalışmaları İranlı ve Ermenistanlı yetkililerin katılımıyla 50 gün önce başlayan bu projenin önemli bir kısmı İranlı şirketler ve mühendisler tarafından yürütülmektedir.
Cumhurbaşkanı Yardımcısı ve Bütçe ve Planlama Teşkilatı Başkanı Seyyid Hamid Purmuhammedi, projenin açılış töreninde Kuzey-Güney Koridoru güzergahının tamamlanmasının İran ve Ermenistan’ın Karadeniz’e bağlantısını sağlayabileceğini vurguladı. Eş zamanlı olarak İran tarafında da bu güzergahın halkalarını tamamlamak amacıyla Culfa-Norduz yolunun geliştirilmesi ve Norduz Köprüsü’nün inşası projeleri yürütülmektedir.
Kajaran Tüneli’nin önemi yalnızca dağlık bir güzergahta seyahat süresini ve mesafesini azaltmakla sınırlı değildir. Bu tünel; Basra Körfezi ve İran ulaştırma ağından başlayan, Norduz sınırından geçerek Ermenistan’a, ardından Gürcistan’a ulaşan ve nihayetinde Karadeniz limanlarına bağlanan daha büyük bir zincirin parçasıdır.
Böylece İran, Kafkasya’daki rakip güzergahlara olan bağımlılığını azaltabilecek bir koridor seçeneği oluşturmaktadır. Bu konu, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin TRIPP projesinin uygulanmasından ve Zengezur güzergahından en az 15 milyon ton yük taşıma hedefinden bahsettiği bir dönemde daha da büyük bir önem kazanmaktadır.
Esasen Kafkasya’daki mevcut rekabet yalnızca bir yol veya demir yolu inşası üzerine değildir; Doğu ve Güney Asya yüklerinin önümüzdeki yıllarda hangi güzergahtan Avrupa, Rusya ve Karadeniz pazarlarına taşınacağı üzerinedir.
Böyle bir ortamda İran-Ermenistan-Gürcistan güzergahı; Azerbaycan ve Türkiye üzerinden geçen güzergahlara tamamlayıcı ve rakip bir seçenek olabilir. Zengezur meselesi ve bölgedeki ulaşım düzeninin değişme ihtimali göz önüne alındığında, bu konunun Tahran için önemi daha da artmaktadır.
İran’ın perspektifinden bakıldığında; Ermenistan ile olan bağlantı yolunun korunması ve Sünik’in jeopolitik bir darboğaza dönüşmesinin engellenmesi stratejik önem taşımaktadır. Dolayısıyla bu bölgedeki altyapının geliştirilmesi yalnızca ekonomik bir adım değildir; aynı zamanda Tahran’a, Kafkasya koridorlarının yeni düzeni tamamen kemikleşmeden önce kendi alternatif güzergahını güçlendirme imkanı sunmaktadır.
Diğer taraftan, İranlı şirketlerin Kajaran Tüneli inşasındaki varlığı bir başka ekonomik mesaj daha taşımaktadır. İran, bu güzergahı ticaret ve transit için kullanmanın yanı sıra, teknik ve mühendislik hizmetlerini de önemli bir bölgesel projeye ihraç etmektedir; bu durum İranlı şirketlerin Kafkasya’daki altyapı pazarındaki konumunu güçlendirebilir.
7,5 kilometrelik Kajaran Tüneli, İran sınırından Kajaran’a doğru uzanan 32 kilometrelik yol kesiminin devamında, İranlı şirket Ariana Tunnel Dam tarafından inşa edilecek ve Kajaran Geçidi’ni baypas ederek güzergahı mesafe ve zaman açısından önemli ölçüde kısaltacaktır.
Şüphesiz tünelin tek başına tamamlanması güçlü bir koridor oluşturmak için yeterli değildir. İran eş zamanlı olarak Norduz altyapısını, Culfa-Norduz güzergahını, sınır terminallerini, lojistik hizmetleri ve gümrük koordinasyonunu geliştirmeli; rekapte edilebilir bir transit güzergahı oluşturmak için Ermenistan ve Gürcistan ile anlaşmaya varmalıdır.
Yine de Kajaran Tüneli çalışmalarının başlaması, İran’ın Kafkasya’daki yeni koridor rekabetine girişinin en önemli işaretlerinden biri olarak kabul edilebilir; bir tarafında ABD, Türkiye ve Azerbaycan Cumhuriyeti destekli projelerin yer aldığı, diğer tarafında ise İran’ın Ermenistan güzergahını güçlendirme ve Avrasya’nın kuzeyine ile batısına erişimini koruma çabasının bulunduğu bir rekabet.
Eğer Zengezur Kafkasya’nın transit haritasını değiştirecek yeni bir güzergah olacaksa, İran da Norduz-Ermenistan-Gürcistan güzergahını geliştirerek kendi yolunu inşa etmektedir; nihayetinde İran bayrağını Basra Körfezi’nden Karadeniz kıyılarına kadar dalgalandırabilecek bir yol.
Ulaştırma ve transit uzmanı Hasan Kerimniya’ya göre bu bağlantı, Karadeniz’e bağlanarak İran’ın jeopolitik ağırlığını artırmasının yanı sıra, mal ve enerji transiti için Batı yaptırımlarından ve kontrollerinden daha az etkilenen alternatif ve güvenli bir güzergah sağlayabilir.
