سیره اخلاقی حضرت امام هادی علیه السلام:

عابدترین افراد بود: شبانگاه به رکوع می رفت و به سجده می افتاد و با صدایی محزون و غمگین می گفت: خداوندا، این گناه کار پیش تو آمده و این نیازمند به تو روی آورده، خدایا، رنج او را در این راه بی پاداش مگذار! بر او رحمت آور و او را ببخش و از لغزش هایش درگذر..«۱»

ساده زیست بود: از دنیا چیزی در بساط زندگی نداشت. بنده ای وارسته از دنیا بود. در آن شبی که به خانه اش هجوم آوردند، او را تنها یافتند با پشمینه ای که همیشه بر تن داشت و خانه ای که در آن هیچ اسباب و اثاثیه چشم گیری دیده نمی شد.

کف خانه اش خاک پوش بود و بر سجاده حصیری خود نشسته، کلاهی پشمین بر سر گذاشته و با پروردگارش مشغول نیایش بود«۲»

عالم ترین افراد بود: یزداد نصرانی پزشک مخصوص دربار معتصم بود. چیرگی امام در دانش، به اندازه ای او را مجذوب خود کرده که در توصیف مقام علمی ایشان گفته بود: اگر بنا باشد آفریده ای را نام ببریم که از جهان غیب آگاهی داشته باشد، او امام هادی علیه السلام خواهد بود. این سخن نتیجه تنها دیدار کوتاه او با امام بود«۳»

مهربان بود: من به سختی بیمار شدم و شبانه، پزشکی برای درمان من آوردند. او نیز دارویی برایم تجویز کرد. فردای آن روز هر چه گشتند، نتوانستند آن دارو را بیابند.
پزشک دوباره برای مداوای من آمد و دید حالم وخیم تر شده است، ولی چون دید دارو را به دست نیاورده ام، ناامیدانه از خانه ام بیرون رفت. اندکی بعد فرستاده امام هادی به خانه ام آمد. او کیسه ای در دست داشت که همان دارو در آن بود. آن را به من داد و گفت:ابوالحسن به تو سلام رساند و این دارو را به من داد تا برایت بیاورم. او فرمود:
آن را چند روز بخور تا حالت بهبود یابد. دارو را از دست او گرفتم و خوردم و چندی بعد به کلی بهبود یافتم«۴»

اهل بخشش بود: برای ابوالحسن علیه السلام گوسفندان بسیاری خریدم. سپس مرا خواست و از منزلش مرا به جایی برد که بلد نبودم و فرمود تا تمامی این گوسفندان را میان افرادی که خود دستور داده بود، پخش کنم «۵»

منابع:

۱:ائمتنا، علی محمد علی دخیلّ، بیروت، دار مکتبة الامام الرضا، چاپ ششم، ۱۴۰۲ ق، ج ۲، ص ۲۵۷
۲:اصول کافی ج ۱، ص ۵۰۲؛ بحار الانوار، ج ۵۰، ص ۲۱۱.
۳:دلائل الامامة، ص ۲۲۱.
۴:روایتی بود از محمد بن علی از زید بن علی در کتاب الارشاد، ج ۲، ص ۴۳۳.
۵:اصول کافی، ج ۱، ص ۴۹۸.

پیامبر اسلام"ص" در ۱۴۰۰ سال قبل، آخرین حج خود را با مسلمانان انجام دادند و طی مراسمی بی‌نظیر در غدیر خم، امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب(ع) را به عنوان جانشین خود معرفی نمودند و از همه مردم خواستند تا با ایشان دست بیعت دهند. این اتفاق در سال دهم هجری رخ داد که پیامبر "ص" به همراه یک‌صد و بیست هزار نفر حج را به جا آوردند و پس از رمی جمرات، نماز ظهر و عصر را خواندند و سپس خطبه مهمی ایراد فرمودند و در این خطبه که معروف به حدیث ثقلین است، "ثقلین" را معرفی کرده و فرمودند: ای مردم، دو چیز گران‌بها (ثقلین) را در بین شما می‌گذارم، کتاب خدا و عترت و اهل بیتم. و خداوند به من خبر داد که این دو از هم جدا نمی‌شوند تا بر سر حوض کوثر بر من وارد شوند؛ آگاه باشید که هر کس به آن دو متمسک شود، نجات یافته و هرکس با آن مخالفت کند، هلاک شده است.

همچنین در روز آخر حضور پیامبر"ص" در مکه جبرئیل نازل شد و لقب امیرالمومنین را به عنوان اختصاصی برای علی(ع) آورد و خود او نیز با همین لقب سلام کرده، عرض نمود: السلام علیک یا امیرالمومنین. به دنبال آن، پیامبر"ص" به بزرگان اصحاب دستور دادند که تا نزد علی(ع) بروند و ایشان را با عنوان "السلام علیک یا امیرالمومنین" خطاب کنند. در این روز، بار دیگر جبرئیل نازل شد و از طرف خداوند برای پیامبر"ص" دستور آورد که علم و میراث علوم انبیای قبلی و اسلحه و تابوت (صندوق) و آنچه از نشانه‌های پیامبران نزد توست را به وصی و خلیفه بعد از خود تسلیم نما. پیامبر"ص" امیرالمومنین علی(ع) را فراخواند و در جلسه‌ای خصوصی و دعای الهی، مانند اسم اعظم و علم و حکمت و کتاب انبیا و سایر یادگیری‌های آنان را به ایشان سپردند و گفته‌های جبرئیل را به آن حضرت ابلاغ فرمودند.‌ این ودایع بعد از امیرالمومنین (ع) به امامان دیگر سپرده شد تا امروز که نزد امام زمان بقیه‌الله اعظم"عج" است.

پیامبر در مسیر بازگشت از حج، روز دوشنبه هجدهم ذی‌الحجه به غدیر خم رسیدند، و سپس دستور دادند آنهایی که جلوتر رفته‌اند، بازگردند و زیر درختان و محوطه اطراف آن برای انجام مراسم آماده شوند. پس از نماز، پیامبر"ص" بر فراز منبری که از جهاز شتر ساخته بودند، ایستادند و علی (ع) را فرا خواندند تا از منبر بالا بیایند. اکنون پیامبر الهی و وصی‌اش بر فراز منبر و سیل عظیم جمعیت در مقابل آنان منتظر بودند تا پیامبر مهم‌ترین رسالت خود را به انجام رسانند. پیامبر بعد از کلماتی زیبا در ستایش و توصیف خداوند فرمودند، خداوند به من چنین وحی کرده است:
بسم الله الرحمن الرحیم، یا أیها الرسول بلغ ما أُنزل إلیک من ربک، ای پیامبر! ابلاغ کن آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده درباره علی"ع" و اگر انجام ندهی رسالتت را به انجام نرسانده‌ای و خداوند تو را از شر مردم حفظ می‌کند.

ای مردم، جبرئیل سه مرتبه بر من نازل شد و مرا مأمور کرد در این اجتماع به پا خیزم و بر هر سفید و سیاهی اعلام کنم، که علی بن ابی‌طالب(ع) برادر من و وصی من و جانشین من بر امتم و امام بعد از من است. نسبت او به من همانند هارون است به موسی، جز این که پیامبری بعد از من نیست و او صاحب اختیار شما بعد از خدا و رسولش است. سپس بعضی از فضایل علی(ع) را بیان نمودند و بازوی ایشان را گرفته و بلند کردند و فرمودند: ای مردم، چه کسی بر شما از خودتان صاحب اختیارتر است؟ گفتند: خدا و رسولش. فرمودند: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه، اللهم وال من والاه، و عاد من عاداه، و انصر من نصره، و اخذل من خذله»؛ هر کس من صاحب اختیار اویم، علی (ع) صاحب اختیار اوست؛ خدایا دوست بدار هر کس علی را دوست می‌دارد و دشمن بدار هر کس او را دشمن می‌دارد و یاور باش هر کس او را یاری کند، خوار نما هر کس او را خوار کند.

پیامبر"ص" دستور دادند مردم به امام علی (ع) با عنوان امیرالمومنین سلام کنند و خداوند را بر هدایت شکر گویند. سه روز جمعیت در غدیر ماندند تا همگان با علی (ع) بیعت نمایند. دو خیمه جداگانه زیر درختان برپا شد که در یکی پیامبر و در دیگری امیرالمومنین علی (ع) نشستند.

مسلمانان ابتدا وارد خیمه پیامبر"ص" می‌شدند، به عنوان قبول و اقرار ولایت و امامت دست بیعت می‌دادند و سپس به خیمه امیرالمومنین علی"ع" رفته و با ایشان بیعت می‌نمودند.

در مسیر امیرالمؤمنین علی(ع) گام برداریم

ما ایرانیان به شیعه بودن و پیروی از مولا علی(ع) افتخار می‌کنیم. امروز، با گذشت بیش از ۱۴۰۰ سال از واقعه غدیر، در حالی این عید بزرگ را گرامی می‌داریم که بسیاری از هموطنان‌مان درگیر مشکلات اقتصادی و معیشتی هستند. در چنین شرایطی، بیش از هر زمان دیگر، نیازمند زنده نگه داشتن سیره و روش انسانی امام علی(ع) هستیم؛ همان الگویی که بر پایه‌ی عدالت، کرامت انسانی، و دستگیری از نیازمندان استوار بود.

امام علی(ع) همواره بر یاری رساندن به محرومان و رعایت حقوق همسایگان تاکید داشتند و فرمودند: «مسلمان نیست کسی که شب سیر بخوابد و همسایه‌اش گرسنه باشد». ایشان خود در سکوت شب، کیسه‌های نان را بر دوش می‌کشیدند و به در خانه نیازمندان می‌رساندند، بی‌آنکه کسی بداند. در مواردی، حتی با وجود گرسنگی خانواده‌اش، غذای اندکشان را به نیازمندان می‌بخشیدند.

اگر امروز خود را پیرو آن امام بزرگ می‌دانیم، باید در عمل نیز، در حد توان، از رنج دیگران بکاهیم. گرسنه‌ای را سیر کنیم، بیماری را یاری رسانیم، کودکی را خوشحال کنیم، یا حتی با حرفی مهربان، باری از دوش انسانی برداریم. تنها در این صورت است که می‌توانیم ادعا کنیم در مسیر علی(ع) گام برمی‌داریم.

غدیر تنها یک خاطره نیست؛ پیمانی دوباره است با ارزش‌های بلند انسانی.

در دورانی که برخی تنها به اندوختن ثروت و تجمل می‌اندیشند، خوب است ما هم به فکر باقیات صالحات باشیم و با انفاق، مهربانی و نیکوکاری، زادراهی برای آخرت خود فراهم کنیم.

سیره امام علی(ع) و فرزندانش، سیره کرامت و بخشش بود؛ بی‌تظاهر، بی‌ادعا، و سراسر مهر. بیایید از آنان بیاموزیم و در حد توان‌مان، باری از دوش دیگران برداریم.

حجت الاسلام غلامرضا رضایی تربقان

رهبر شهید انقلاب حضرت آیت‌الله خامنه‌ای(رضوان‌الله‌تعالی‌علیه) با اشاره به جایگاه ممتاز امام هادی(ع) در تاریخ تشیع، تأکید کردند: در هیچ دوره‌ای، شیعه به اندازه عصر امام جواد، امام هادی و امام عسکری(ع) از نظر کمی و کیفی گسترش نیافته و بخش مهمی از معارف شیعی، مرهون تلاش این سه امام بزرگوار است.

بسم الله الرّحمن الرّحیم

* ... در هیچ دوره‌ای ــ از دوره‌ی امیرالمؤمنین (علیه‌السّلام) تا آخر ــ در سرتاسر دنیای اسلام، شیعه به قدر دوره‌ی حضرت جواد و حضرت هادی و حضرت عسکری، نه از لحاظ کمّیّت، نه از لحاظ کیفیّت، گسترش نداشته؛ [این گسترش،] کار این سه بزرگوار است. بغداد در دوره‌ی حضرت هادی و حضرت جواد اصلاً مرکز شیعه است. فضل‌بن‌شاذان می‌گوید من اوّل که وارد بغداد شدم، داخل این مسجد پُر بود از محدّثین شیعه که حلقه‌های روایتی داشتند و [روایت] نقل می کردند؛ یعنی یک چنین وضعی بود؛ بغداد یک جور، کوفه یک جور. این بزرگوارها تلاش خیلی زیادی کردند.

به خاطر همین گسترش هم بوده که نیاز به این وجود داشته که معارف شیعی از زبان این بزرگوارها گسترش پیدا کند. این کار را هم حضرت هادی (علیه السّلام) انجام دادند؛ هم با زیارت جامعه که خب فوق‌العاده است، هم با زیارت امیرالمؤمنین در روز غدیر؛ شما نگاه کنید در این زیارت که درباره‌ی فضایل امیرالمؤمنین است، چقدر از آیات قرآن استفاده شده! این حضور ذهن،‌ این تسلّط بر مطلب، این ارائه‌ی حقایق با این شکل، جز از امام هادی (علیه السّلام)، [جز] از امام، از کس دیگری اصلاً‌ برنمی‌آید؛ این [کار] را این بزرگوارها انجام دادند. اگر تلاش حضرت هادی (علیه السّلام) نبود، ما امروز زیارت جامعه را نداشتیم و آن معارف منحصربه‌فردی که در این زیارت وجود دارد، در اختیار شیعه نبود.

بعضی تاریخ خوانده‌اند، [امّا] حدیث نخوانده‌اند و از کلمات ائمّه در این روایات مطّلع نیستند؛ عیب بزرگ کار اینها این است. تاریخ ائمّه را هم بیش از همه، از درون خود این احادیث می‌شود فهمید که در زندگی اینها، در جابه‌جایی اینها، در اعلام وصایت اینها، در هر کدامشان چه اتّفاقی افتاده. خود همین اعلام وصایت حضرت هادی یک داستان عجیبی دارد که لابد در کافی ملاحظه کرده‌اید که احمد بن محمّد بن عیسیٰ آنجا نقش دارد و کار دارد و حرف دارد و بحث به مباهله می‌کشد و مانند اینها. اینها خیلی مهم است.

در تاریخ‌نگاری ما، در کتاب‌نویسی ما، حتّی در منبرهای ما، از این سه بزرگوار خیلی کم یاد می‌شود و تحقیق می‌شود و کار می‌شود. خیلی بجا است اگر چنانچه کسانی در زمینه‌ی زندگی این سه بزرگوار کار کنند، تحقیق کنند، بنویسند. البتّه یک کتاب رمانی من اخیراً دیدم که معجزه‌ی حضرت جواد را آنجا آورده بود؛ هست، [امّا] کم است؛ بیشتر از این باید بنویسند و کارهای هنری باید بکنند ان‌شاءالله.

کتاب صد و یک مناظره جالب و خواندنی به قلم محمد محمدی اشتهاردی به گردآوری مناظرات مختلف پیرامون مسائل اعتقادی و دینی پرداخته که حوزه‌نیوز در شماره‌های مختلف به انتشار آن خواهد پرداخت.

مردی دوگانه‌پرست به محضر امام صادق علیه‌السلام آمد و از عقیده خود دفاع می‌کرد. او معتقد بود جهان هستی دارای دو خداست: یکی خدای نیکی‌ها و دیگری خدای بدی‌ها.

امام صادق علیه‌السلام در ردّ این عقیده و هرگونه دوگانه‌پرستی فرمودند:

اگر آن‌گونه که تو می‌گویی دو خدا وجود داشته باشد، از سه حالت خارج نیست:

۱. هر دو نیرومند و ازلی باشند.

۲. یکی نیرومند و دیگری ناتوان باشد.

۳. هر دو ناتوان باشند.

در صورت اول اگر هر دو نیرومند و ازلی باشند، چرا یکی دیگری را از صحنه خارج نمی‌کند تا به تنهایی بر جهان حکومت کند؟ از سوی دیگر، نظم واحد و هماهنگ جهان نشان می‌دهد که تنها یک تدبیرکننده بر هستی حاکم است؛ بنابراین خداوند یگانه و دارای قدرت مطلق است.

در صورت دوم اگر یکی نیرومند و دیگری ناتوان باشد، باز هم سخن ما ثابت می‌شود؛ زیرا موجود نیرومند شایسته خدایی است و موجود ناتوان به دلیل ضعف خود نمی‌تواند خدا باشد.

اما در صورت سوم اگر هر دو ناتوان باشند، اساساً شایستگی مقام خدایی را ندارند. همچنین اگر گفته شود از جهتی با یکدیگر مشترک و از جهتی متفاوت‌اند، باید چیزی وجود داشته باشد که موجب تفاوت میان آن دو شود. در این صورت، آن ویژگیِ متمایزکننده نیز باید موجودی مستقل و

ازلی باشد. بنابراین، به جای دو خدا، سه خدا لازم می‌آید. اگر همین استدلال ادامه پیدا کند، تعداد خدایان به چهار، پنج و بیشتر خواهد رسید و در نهایت باید به بی‌نهایت خدا معتقد شد که سخنی باطل و نامعقول است.

هشام بن حکم نقل می‌کند که آن مرد دوگانه‌پرست پس از این بحث، سخن را به اصل وجود خدا کشاند و از امام صادق علیه‌السلام پرسید: دلیل شما بر وجود خدا چیست؟

امام فرمودند: وجود این همه پدیده و ساخته، خود دلیل بر وجود سازنده است؛ همان‌گونه که وقتی ساختمانی استوار، بلند و منظم را می‌بینی، یقین می‌کنی که سازنده‌ای داشته است؛ هرچند او را ندیده باشی.

آن مرد پرسید: خدا چیست؟

امام فرمودند: خداوند حقیقتی است که با همه موجودات تفاوت دارد. اثبات وجود او، اثبات حقیقتی موجود و واقعی است؛ اما او نه جسم دارد و نه شکل. هیچ‌یک از حواس ظاهری او را درک نمی‌کنند و اندیشه‌ها به کنه ذات او راه نمی‌یابند. گذر زمان در او تأثیر نمی‌گذارد و دگرگونی و

کاستی در ذات او راه ندارد.

رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیت‌الله سید مجتبی خامنه‌ای، در پیام اخیر خود به مناسبت حج ابراهیمی امسال، با تأکیدی راهبردی «الله‌اکبر» را سلاحی تعیین‌کننده در برابر دشمنان اسلام معرفی کردند.

این نکته سنجی و تاکید ویژه معظم‌له به بر این عبارت، بیانگر این است که به مخاطب این توجه را بدهد که این عبارت، فراتر از یک ذکر عبادی ساده، دارای عمق معرفتی، حماسه‌ای تاریخی و افقی تمدنی است.

از منظر معناشناختی، «الله‌اکبر» یعنی خداوند بزرگ‌تر از آن است که در وصف گنجد؛ بینهایتی مطلق که هر قدرتی را در برابر خود ناچیز می‌کند.

در قرآن کریم خداوند به پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) فرمان می‌دهد: «وَرَبَّکَ فَکَبِّرْ»؛ یعنی تکبیر، تنها یک گفتار زبانی نیست، بلکه اعلام برائت از هر طاغوت و معبود دروغین است، همچنان‌که در کلام معصومین(علیهم‌السلام) نیز این معنا تبیین و تفسیر شده است.

این معنا نشان می‌دهد که عظمت‌ بخشی به خداوند متعال و تقویت روحیه موحد پروری، مستلزم مبارزه فرهنگی و سیاسی با استکبار است و حج، جلوه‌گاه عینی این برائت از مشرکان به شمار می‌رود.

از منظر تاریخی و با نگاهی گذرا به سیر تطورات تاریخی، چنین بر می‌آید که «الله‌اکبر» در ایران اسلامی از یک ذکر به شعاری هویتی و حماسی بدل شده است، از همان آغاز شکل‌گیری انقلاب اسلامی ایران تا شب‌های پیروزی انقلاب اسلامی در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، این فریاد تکبیر از پشت بام‌ها بود که سقوط رژیم پهلوی را رقم زد؛ در هشت سال دفاع مقدس، این تکبیر بود که پیش روی رژیم بعث را در قلب خرمشهر متوقف کرد و پیروزی و آزاد سازی خرمشهر را به مردم هدیه داد.

رهبر انقلاب، در پیام خود یادآور شدند که ملت ایران با اعتقاد به همین سلاح الله‌اکبر، نفوذ آمریکا را از کشور قطع کرد و توطئه‌های دشمنان را در جنگ‌های تحمیلی دوم و سوم ناکام گذاشت.

در ادبیات مقاومت، «الله‌اکبر» نه یک شعار ساده، که شوری حماسی است که از مأذنه‌ها، اذان عزت و استقلال را سر می‌دهد و چشم انداز تمدن نوین اسلامی در افق آن ترسیم می‌شود.

به فرموده رهبری، آینده از آن امت اسلامی است و با همین تکبیر است که «بعثت امت اسلامی» رقم خواهد خورد و برائت از مشرکان از رمی جمرات حج به صحنه جهانی کشیده خواهد شد.

در نگاه سیاسی و اجتماعی، «الله‌اکبر» حلقه اتصال جبهه مقاومت از ایران تا لبنان، فلسطین، عراق، سوریه، یمن و همه کشورهای حقیقت طلب است.

رهبر معظم انقلاب تأکید کردند که این شعار پیوندها را مستحکم کرده و وحدت را در میان حقیقت طلبان و ملت‌های آزاده جهان گسترش داده است.

هشدار معظم‌له به این موضوع که ملت‌های منطقه دیگر سپر پایگاه‌های آمریکایی نخواهند بود و زمان به عقب بازنمی‌گردد برخاسته از روح اعتقاد و باور به همین سلاح است.

امروز با فجایعی که رژیم صهیونسیتی در غزه به بارآورده است، ضرورت «مرگ بر آمریکا» و «مرگ بر اسرائیل» به عنوان مصادیق روشن برائت از مشرکان، بیش از پیش احساس می‌شود. رهبری معظم در این پیام می‌فرمایند، ایمان به «الله‌اکبر» بود که ملت ایران را در برابر تهاجمات دشمنان و جبهه مقاومت را در فلسطین و لبنان به پیروزی رساند.

در یک کلام، این تکبیر، ترجمان عملی «لا اله الا الله» و اعلام هویت، عزت و استقلال امت اسلامی است؛ سلاحی که از ژرفای توحید برمی‌خیزد، در تاریخ و ادبیات پایداری ریشه دوانده و آینده تمدن نوین اسلامی را رقم خواهد زد.

حجت‌الاسلام والمسلمین رفیعی در روایتی شنیدنی، به ماجرای تهمت‌های ناروای متوکل عباسی علیه امام هادی(ع) و کشف حقیقت توسط امام(ع) پرداخت؛ داستانی که با نذر مادر متوکل برای شفای فرزندش گره خورده بود.

متوکل خبیث یک وقتی گفت: «بریزید تو خانه امام هادی.» گفته بودند آقا ایشان اسلحه جمع می‌کند و پول جمع می‌کند. ریختند تو خانه و هر چه گشتند جز یک کیسه پول که خوب تقریباً پولش زیاد بود اگر ۱۰۰۰ دینار بود، پیدا کردند. گفتند: «بیا همین، همین مدرک جرم. این آقا در این سامرا پول از کجا می‌آورد؟ کسی حق نداشت ببیند. آقا برود ممنوع بود.» پول را برداشتند و آوردند و در خانه امام هادی ریختند و امام هادی را هم شبانه گرفتند و آوردند.

متوکل با عصبانیت وقتی که مست بود. تا امام هادی را وارد کردند، گفت: « حالا دیگر علیه ما پول جمع می‌کنیم.» از آقا فرمود: «دروغ است.» چه گفت؟ آقا: «این مدرک جرم. این پول، این پول سنگین کجا بوده؟» آقا فرمود: «از مادرت بپرس.» «از مادرم بپرسم؟ چه ربطی دارد؟» «خوب، حالا بپرس اگر مادرت بگوید.» بیا متوکل با عصبانیت گفت: «بفرستید دنبال مادرم.» مادرش آمد.

مادر چه می‌گوید؟ این آقا، مادر نگاه کرد و گفت: «این کیسه پول من فرستاده برای آقا. من فرستادم چون متوکل یک مرضی گرفته بود، یک دمل زده بود از این دمله‌های چرکین پردرد. زده بود به کمرش. اصلاً نمی‌توانست به پشت بخوابد، روی شکم می‌خوابید. سر تخته را می‌گرفتند و می‌آوردندش. خیلی‌ها جرئت نمی‌کردند به این چیزی بزنند، نیشتری بزنند که این زخم باز بشود. خیلی درد داشت. گفت: «پسرم! تو مریض شدی. من این پول را نذر امام هادی کردم.»

درسالروز شهادت مظلومانه امام محمد باقر (علیه‌السلام)، امام پنجم شیعیان و شکافنده علوم الهی، به یاد لقب پرافتخار ایشان «باقرالعلوم»، مصاحبه‌ای با حجت‌الاسلام محمد عباسی، کارشناس پاسخگویی به شبهات دینی ترتیب داده ایم. در این گفتگو به تبیین جایگاه رفیع این امام همام، چرایی انتخاب لقب باقرالعلوم و عمق معارف الهی که ایشان بر بشریت گشودند، پرداخته‌ شده است که متن کامل این گفتگو در زیر به اشتراک گذاشته می‌شود.

بسم‌الله الرحمن‌الرحیم

با استناد به روایات متعدد، لقب «باقرالعلوم»(شکافنده علوم) برای امام محمد باقر (علیه السلام) از جانب پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) صادر شده است. این لقب به دلیل شباهت ظاهری و علمی ایشان به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و توانایی بی‌نظیرشان در شکافتن و تبیین حقایق علوم انتخاب شده است.

طبق روایتی که از نبی اکرم در جلد ۳۶ بحارالانوار باب عوالم العلوم ذکر شده است، پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) پیشگویی فرمودند که از نسل امام حسین (علیه السلام)، فرزندی به دنیا خواهد آمد که نام پدرش علی و خود او عابد خواهد بود. این فرزند، بیشترین شباهت را به پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) خواهد داشت و علم را شکافته و آشکار خواهد ساخت. این بشارت، نشان‌دهنده جایگاه رفیع علمی و معنوی امام باقر (علیه السلام) از پیش از تولد ایشان بوده است.

همچنین در روایتی دیگر، پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله و سلم به صحابی گران‌قدر خود، جناب جابر بن عبدالله انصاری، فرمودند: «امید است آن‌قدر عمر کنی تا فرزندم محمد را که یَبْقَرُ العِلْمَ بَقْرًا؛ یعنی علم را می‌شکافد، ملاقات کنی.

بر اساس این‌گونه روایات، منشأ لقب «باقرالعلوم» به همین سخن نبوی بازمی‌گردد؛ بدین معنا که پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله و سلم از پیش خبر داده بودند امامی از نسل حضرت سجاد علیه‌السلام متولد خواهد شد که به «باقرالعلوم» مشهور می‌گردد و حقیقت علم را می‌شکافد و آشکار می‌سازد.

از شکافتن زمین تا کشف حقایق علم

این لقب از نظر لغوی نیز همین معنا را دربردارد؛ «باقر» از ریشه «بَقَرَ» به معنای شکافتن است. چنان‌که در تعبیر «بَقَرَ الأَرْضَ» گفته می‌شود، یعنی زمین را شکافت. این واژه زمانی به کار می‌رود که کسی زمین را می‌شکافد و به اسرار و مکنونات نهفته در دل خاک آگاه می‌شود.

در عرصه علم نیز همین‌گونه است؛ علم دارای لایه‌ها و سطوح گوناگون است. بخشی از آن در سطحی ابتدایی و عمومی قرار دارد و با اندکی تلاش در دسترس همگان است، اما لایه‌های عمیق‌تر آن، به‌ویژه در معارف قرآنی و بطون آیات و نیز در حقایق عمیق الهی، اموری نیستند که با یک نگاه سطحی و ابتدایی قابل فهم باشند. این معارف، افزون بر معنای ظاهری و آنچه در دسترس عموم و حتی اهل دانش قرار می‌گیرد، دارای بطونی ژرف و اعماقی نهفته‌اند.

امام محمد باقر (علیه‌السلام): شکافنده علم و گنجینه دانش الهی

امام باقر علیه‌السلام چنین جایگاهی در علم و معارف حقیقی الهی داشتند؛ یعنی هنگامی که در وادی علم و معارف الهی وارد شدند، صرفاً به فهمی ابتدایی و ظاهری بسنده نکردند، بلکه به عمق حقیقت نفوذ کردند و به اسرار و ژرفای معارف الهی دست یافتند. از این رو، هنگامی که آن حضرت با عنوان «باقرالعلوم» شناخته می‌شوند، معنایش این است که به گنجینه‌ها و معارفی دست یافته‌اند که در دسترس دیگران نیست و بسیاری از مردم از آن آگاهی ندارند.

این معنا همانند کسی است که زمین را می‌شکافد و به دفینه‌ها و گنجینه‌های نهفته در دل خاک دسترسی پیدا می‌کند. در علم نیز چنین است؛ گنج‌ها و جواهراتی وجود دارد که برای رسیدن به آن‌ها باید از سطح ظاهری فراتر رفت و به مغز و حقیقت علم دست یافت. امام باقر علیه‌السلام در حوزه معارف الهی از چنین جایگاه والا و بی‌نظیری برخوردار بودند.

کسی که به این مرتبه از فهم و دانش دست می‌یابد، به‌طور طبیعی به علوم والاتر دسترسی پیدا کرده و دامنه دانش را گسترش می‌دهد. لذا یکی دیگر از معانی که برای لقب «باقرالعلوم» (علیه‌السلام) مطرح می‌شود، توسعه دامنه علوم است. بدین معنا که این لقب، تنها به تعمیق دانش اشاره ندارد، بلکه توسعه و گسترش آن را نیز در بر می‌گیرد.

تبیین معنای لقب «باقر» و نسبت آن با تجلی صفات الهی در اهل بیت (علیهم‌السلام)

البته، وجوه تسمیه دیگری نیز برای این لقب امام باقر (علیه‌السلام) ذکر شده است که اگرچه در روایات به صراحت بدان‌ها اشاره نشده، اما در برخی اقوال مطرح گردیده‌اند. به عنوان مثال، برخی معتقدند که این لقب به دلیل سجده‌های فراوان آن حضرت و شکافته شدن پیشانی مبارکشان در اثر عبادت‌های طولانی، به ایشان اطلاق شده است. با این حال، با توجه به مضامین روایات که بر شکافتن و گسترش علم تأکید دارند (مانند تعبیر «یَبْقُرُ العِلْمَ بَقْرًا»)، این وجه تسمیه سازگاری کمتری با معنای اصلی و روایی لقب دارد و علت اصلی همان بسط و تعمیق علوم است.

نکته دیگر که در ذیل معنای لقب «باقر» می‌توان به آن اشاره کرد، این است که تمامی اهل بیت (علیهم‌السلام) تجلی اسماء و صفات کمالی خداوند متعال هستند. صفات الهی مانند رحمت، قدرت، علم و شجاعت، در وجود اولیای الهی به ظهور می‌رسد. این کمالات همگی از جانب خداوند نشأت گرفته و در وجود ایشان متجلی می‌گردند.

این ویژگی منحصر به امام باقر (علیه‌السلام) نیست؛ یعنی این‌گونه نیست که امامی که به علم شناخته می‌شود، از حقایق و معارف دیگر محروم باشد، یا امامی که به شجاعت شناخته می‌شود، در علم یا صفات دیگر کاستی داشته باشد. تفاوت‌هایی که گاه در اعطای القاب به ائمه (علیهم‌السلام) مشاهده می‌شود، به دلیل آن است که صفات کمالی که در درون جان ولی خدا وجود دارد، برای ظهور و بروز نیازمند شرایط و زمینه‌هایی است. هنگامی که آن شرایط فراهم شود، این کمالات که شاید در نگاه اول پنهان باشند، در قالب صفات برجسته آن امام (علیه‌السلام) در عرصه ظهور و تجلی قرار می‌گیرند.

به عنوان مثال، شجاعت یک فرد در شرایطی که میدان نبرد پیش روی او نباشد، ممکن است به‌طور کامل آشکار نگردد. اما هنگامی که زمینه بروز و ظهور این صفت فراهم آید، آن امر پنهان آشکار خواهد شد. حال، ما نیز اذعان داریم که امام باقر (علیه‌السلام)، همانند سایر ائمه (علیهم‌السلام)، به علم الهی متصل بوده و معارف را از خزانه غیب الهی در اختیار دارند. با این حال، شرایط زمانه امام باقر (علیه‌السلام) به‌گونه‌ای بود که امکان ظهور این فضائل علمی و معارف الهی فراهم آمد.

از این رو، مردم از حقایق مکنون و مستور آگاه شدند. این ظهور، در واقع تجلی امری است که در جان تمامی پیامبران و اولیای الهی نهفته است. اما شرایط زمانه ایشان به گونه‌ای بود که توانستند این علم را توسعه بخشند و عمق دانش و معارف الهی را برای اهل آن بازگشایند، تا نسل‌های پس از ایشان نیز بتوانند از این حقایق و معارف بهره‌مند گردند.

«یحیی بن اکثم» بزرگ‌ترین دانشمند‎ اهل سنت و مهم‌ترین قاضی عصر مامون در بصره بود. وی در احتجاج با امام هشتم علیه‌السلام شکست خورد. هم‌چنین در حضور مامون، در مناظره با امام جواد علیه‌السلام نیز مغلوب گردید و هر دو یقین کردند که علم و سیادت از مختصات خاندان علوی است. گرچه «یحیی بن اکثم» متوجه شده بود که علم امام، هرگز با علم بشر عادی قابل مقایسه نیست، لکن چون شکست‌‎های سابق او موجب خفّت و کسر شأن او شده بود، همواره سعی می‎‌کرد تا روزی انتقام شکست‌های سابق خود را از امام بعدی بگیرد. پس از شهادت امام جواد علیه‌السلام در مجلسی حضرت هادی علیه‌السلام را ملاقات کرد و سوالات لاینحل خود را بدین شرح از آن حضرت پرسید، بلکه بتواند حضرت را در مناظره علمی شکست دهد. اما حضرت به تمام سوالات او پاسخ داد.
اما سوالات او بدین شرح بود:

سوال اول:
در مورد آیه ‌شریفه «قالَ الَّذِی عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْکِتابِ أَنَا آتِیکَ بِهِ قَبْلَ أَنْ یَرْتَدَّ إِلَیْکَ طَرْفُکَ [نمل/۴۰] (اما) کسی که دانشی از کتاب (آسمانی) داشت گفت، من آن را پیش از آن‌که چشم بر هم بزنی نزد تو خواهم آورد». پرسید: «سلیمان تخت بلقیس را خواست و آصف بن برخیا، تخت را پیش از آن‌که سلیمان چشم بر هم زند حاضر کرد، چگونه سلیمان که پیغمبر بود، بر علوم آصف بن برخیا بی‌اطلاع بود و خود نتوانست تخت را حاضر کند؟

حضرت پاسخ داد: حضرت سلیمان(علیه‌السلام) خود می‌توانست این عمل را انجام دهد، لکن خواست عظمت آصف بن برخیا را بر مردم روشن سازد و خلیفه و جانشین پس از خود را که از نظر علمی بر تمام مردم برتری داشت را معرفی کند. آصف بن برخیا خلیفه و جانشین سلیمان بود و هر چه علم و دانش داشت از مکتب نبوت سلیمان گرفته بود و این سنت پیغمبران بوده است که جانشینان خود را با علم و افضلیت معرفی کنند.

سوال دوم:
در آیه شریفه «وَ رَفَعَ أَبَوَیْهِ عَلَی الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً [یوسف/۱۰۰] و پدر و مادر خود را بر تخت نشاند و همه به خاطر او به سجده افتادند». چرا یعقوب با این‌که پیغمبر بود بر یوسف سجده کرد در حالی‌که سجده و خضوع و خشوع مخصوص پروردگار است.

حضرت پاسخ داد: سجده یعقوب برای یوسف نبود، بلکه به شکرانه ملاقات با فرزند گم کرده خود،‌ خدای آفریننده را سجده کرد، چرا که پس از سالیان درازی چشم پدری که خبر مرگ فرزند را شنیده بود به دیدار او روشن شد و این سجده مانند سجده ملائکه برای آدم (علیه‎السّلام) است. ملائکه در حقیقت بر آدم سجده نکردند، بلکه به منظور اطاعت و شکرگزاری در برابر بزرگ‌ترین خلقت حق سجده نمودند.

سوال سوم:
در آیه شریفه «فَإِنْ کُنْتَ فِی شَکٍّ مِمَّا أَنْزَلْنا إِلَیْکَ فَسْئَلِ الَّذِینَ یَقْرَؤُنَ الْکِتابَ مِنْ قَبْلِک [یونس/۹۴] اگر در آن‌چه بر تو نازل کرده‏‌ایم تردید داری از آن‌ها که پیش از تو کتب آسمانی را می‏‌خوانند سؤال کن». مخاطب این آیه کیست؟ آیا مخاطب پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) است و او در کتاب آسمانی خود شک کرده بود؟ یا مخاطب کس دیگری‌ست؟ و از چه کسی باید سؤال کند؟

حضرت پاسخ داد: «این آیه خطاب به شخص پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) است؛ البته آن حضرت در هیچ یک از آیات قرآن شک و تردید نداشته است، ولی چون برخی می‎گفتند: چرا خداوند کسی از فرشتگان را به عنوان پیامبر مبعوث نکرد؛ این آیه خطاب به پیغمبر و برای آن‌هاست که از کسانی که از کتب آسمانی اطلاع دارند، بپرس و خواهی دانست که تمام پیغمبرانی که پیش از تو فرستادیم همه از نوع و جنس خود آن امت بودند و مانند مردم زندگی می‎کردند و در اجتماعیات شرکت داشتند و با مردم معاشرت داشتند و با وقوف بر کتب گذشته آسمانی این شک و تردید از دل سائلین بر طرف ‎شد.

سوال چهارم:
در آیه شریفه «وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَ الْبَحْرُ یَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیم [لقمان/۲۷] اگر آن‌چه روی زمین از درختان است قلم شوند، و دریا برای آن مرکب گردد، و هفت دریا به آن افزوده شود، این‌ها همه تمام می‏‌شوند اما کلمات خدا پایان نمی‏‌گیرد، خداوند عزیز و حکیم است». آن هفت دریا که اگر آب آن‌را برای شرح کلمات خدا به کار برند خشک می‎شود، در حالی‌که هنوز کلمات و آثار او بیان نشده کدام است؟

حضرت پاسخ داد: «دریاهای هفت‌گانه عبارتند از:
۱. عین کبریت، «دریای کبریت»
۲. عین برهوت، «دریای مدیترانه»
۳. دریای طبریّه در فلسطین
۴. دریای حمئه و آن دریایی است که خاکش سیاه و آبش گرم است و مراد دریاچه «آلبرت» یا ویکتوریاست که زیر خط استوا واقع شده است.
۵. دریای «مارسیدان» یا «مارسودان» که در سودان حبشه است.
۶. دریای «افریقیه»
۷. دریای «سجرون».
و مراد از «کلمات الله» ما ائمه جانشینان پیغمبر خدا(صلی‎الله‌علیه‌وآله) هستیم که فضایل ما تمام شدنی نیست.

سوال پنجم:
در آیه شریفه «وَ فِیها ما تَشْتَهِیهِ الْأَنْفُسُ وَ تَلَذُّ الْأَعْیُنُ وَ أَنْتُمْ فِیها خالِدُون [زخرف/۷۱] و در آن (بهشت) آن‌چه دل می‏‌خواهد و چشم از آن لذت می‏‌برد وجود دارد، و شما در آن همیشه خواهید ماند». اگر در بهشت هر چه خوردنی و هر چه دیدنی وجود دارد برای لذت است، چرا در آن‌جا خداوند آدم را از شجره گندم نهی و به جرم آن معاقب گردانید و او را از بهشت رانده و به دنیا فرستاد؟

حضرت پاسخ داد: «چون خداوند متعال با آدم(علیه‎السلام) پیمان بسته بود که پیرامون حسد نگردد و نزدیک شجره گندم نرود، ولی چون آدم تحت تأثیر حوّا قرار گرفت و از گندم خورد، به جرم عدم اطاعت از فرمان خدا از بهشت رانده شد و اما منظور از لذت نفس و التذاذ چشم، خوردن و خفتن و دفع کردن (توالت رفتن) مانند دنیا نیست؛ بلکه منظور، لذت معنوی و روحانی است.

سوال ششم:
در آیه شریفه «أَوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْراناً وَ إِناثاً وَ یَجْعَلُ مَنْ یَشاءُ عَقِیماً إِنَّهُ عَلِیمٌ قَدِیر [شوری/۵۰] یا اگر اراده کند پسر و دختر هر دو به آن‌ها می‏‌دهد و هر کس را بخواهد عقیم می‏‌گذارد». در این آیه ازدواج مرد با مرد جایز دانسته شده و اگر چنین است، چرا خداوند متعال قوم لوط را به سبب همین عمل شنیع، مورد عقاب و عتاب سختی قرار داد؟

حضرت در پاسخ فرمود: تمام این آیه چنین است. «لِلّهِ مُلْکُ السَّمواتِ و الأرضِ. یَخْلُقُ ما یَشاءُ، وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ اناثاً وَ یَهَبُ لِمَنْ یَشاءُ الذُّکورَ أوْ یُزَوِّجُهُمْ ذُکْراناً و اناثاً وَ یجْعَلُ مَنْ یَشاءُ عَقیماً، انَّه علیمٌ قدیرٌ». یعنی: آسمان و زمین از آن پروردگار است، اوست که به هر که بخواهد می‎بخشد و هر که را بخواهد خلق می‎کند، به هر که بخواهد دختر می‎دهد و به هر که اراده کند پسر عنایت می‎فرماید تا با یکدیگر ازدواج کنند و در تزویج هر که را خواست عقیم و نازا و یا ولود و کثیر الأولاد می‎سازد». لکن نابخردان برخی از آیات را سر و ته می‎خوانند و مردم را به انحراف می‎کشانند.

سوال هفتم:
در آیه شریفه «َشْهِدُوا ذَوَیْ عَدْلٍ مِنْکُمْ [طلاق/۲] دو مرد عادل از خودتان را گواه بگیرید». در چه صورتی شهادت یک زن به تنهایی پذیرفته می‎شود، در حالی‌که از شرایط شهادت رجولیت و عدالت است؟

حضرت در پاسخ فرمود: یگانه زنی که شهادت او به تنهایی پذیرفته می‎گردد، قابله است که در امور زنانگی شهادت او مورد قبول است، آن‌هم با شرط تراضی طرفین، ولی در صورت عدم رضایت، باید دو زن شهادت دهند و اگر آن‌هم کفایت نکند، باید طبقه‎ای از زنان شهادت دهند.

سوال هشتم:
در مورد فرمایش امیرالمومنین علی بن ابی‌طالب(علیه‎السلام) که فرمود: «خنثی، اگر از مجرای رجولیت بول کرد، در بردن ارث، ملحق به مردان می‎شود و اگر از مجرای زنانه بول کرد در بردن ارث به زنان ملحق خواهد شد». از آن‌جا که شهادت این مطلب از خودش مسموع نیست، آیا تشخیص این‌کار با مرد خواهد بود یا زن؟ اگر مرد باشد و بر آلت زنانه او نگاه کند یا زن باشد و بر آلت مردانه او نظر افکند عمل حرام انجام داده، با این حال راه تشخیص چیست؟

حضرت پاسخ داد: باید تنی چند از عدول امت در آینه‎ای که مقابل او گذاشته می‎شود، نظر افکنده و مجرای بول او را تشخیص دهند تا مرد و زن بودن خنثی معین شود.

سوال نهم:
درباره گوسفند موطوئه(گوسفندی که با آن نزدیکی شده است) و مشتبه تکلیف ما چیست؟
حضرت فرمود: اگر گوسفند موطوئه شناخته شود او را ذبح کنند و در آتش اندازند و اگر راهی برای تشخیص آن پیدا نکردند، می‎توانند با قید قرعه گوسفند مشتبه را از گله خارج نمایند، آن‌گاه ذبح کرده و در آتش بسوزانند تا سایر گوسفندان از آسیب سوختن مصون بمانند.

سوال دهم:
علت آشکارا خواندن قرائت در فریضه صبح و آهسته خواندن آن در نماز ظهر و عصر چیست با این‌که هر دو جز صلاه یومیه هستند؟

حضرت جواب داد: از آن‌جا که موقع نماز صبح هوا تاریک است و کسی نمازگذار را نمی‎بیند، حکم شد که بلند بخواند و نماز ظهرین را که همه می‎بینند آهسته خواندن آن ارجح است.در این‌جا سوالات یحیی بن أکثم خاتمه یافت و او به جواب آن‌ها رسید و به عظمت علمی حضرت هادی(علیه‎السلام) اعتراف کرد. برخی از مورخین معتقدند که یحیی ابتدا این سوالات را از «موسی مبرقع» فرزند امام جواد(علیه‌السلام) پرسید و چون موسی نتوانست پاسخ بگوید، به او گفت: برو از برادرت علی النقی(علیه‌السلام) سوال کن و جواب‌ها را برای من بیاور.۱

پی‌نوشت:

۱. بحارالانوار، ج۵۰، ۱۶۲.

تفصیلِ داستان تمثیل شیطان، در روایتی بیان شده که در ذیل، به ترجمه‌ی روان آن اشاره و سپس، اصلِ متن روایت به‌طور کامل بیان می‌شود:
موقعی که حضرت ابراهیم(ع) فرزندش اسماعیل(ع)را برای قربانی آورد، پیرمردی در مقابل حضرت ابراهیم(ع) مجسّم شد و گفت: قصد و نیّت تو چیست؟ حضرت ابراهیم(ع) فرمودند: می­‌خواهم این غلام را ذبح کنم.

پیرمرد گفت: خیلی عجیب است؛ تو می‌خواهی بچّه­ ای را قربانی کنی که یک چشم برهم­زدن گناهی مرتکب نشده است؟!

حضرت ابراهیم(ع)گفتند: وای بر تو! من از پیش خود این‌کار را انجام نمی­دهم؛ خدا دستور چنین کاری را به من داده است و به صورت وحی به گوش من خورده که فرزندم را ذبح کنم.

شیطان برای این­که او را منصرف کند، قسم خورد و گفت: آن کسی که این کار را به تو امر کرده، شیطان بوده است.

ابراهیم(ع)فرمودند: نه! این‌کار شیطان نیست؛ به خدا قسم من دیگر با تو حرف نمی­زنم و مزاحم من نشو.سپس تصمیم بر ذبح فرزند گرفت.

شیطان گفت: تو رهبر مردم هستی و مردم به تو اقتدا می­ کنند، اگر تو فرزندت را بکشی، مردم از تو یاد       می ­گیرند و فرزندانشان را به قتل می­رسانند!

حضرت ابراهیم(ع)چون قسم خورده بود که با او حرف نزند، دیگر با او حرف نزد.

حضرت ابراهیم(ع) رو به طرف اسماعیل(ع)کرد تا او را ذبح کند.
شیطان فوراً خود را به هاجر، مادر حضرت اسماعیل(ع) رساند.

هاجر(ع)وسط مسجدالحرام ایستاده بود و به کعبه نگاه می‌کرد و مشغول ذکر بود. اتفاقاً از دور شَبه حضرت ابراهیم و اسماعیل(ع) را می ­دید.

شیطان به او گفت: این شَبَهی که از دور می‌بینی چیست؟

هاجر گفت: این شوهرم حضرت ابراهیم(ع) است. شیطان گفت: آن بچّه‌­ای که در مقابل او ایستاده، چه کسی است؟

گفت: آن فرزندم اسماعیل است.

شیطان گفت: من دیدم که حضرت ابراهیم بچّه را خوابانده و کارد را در دست گرفته تا فرزندش را بکشد.

هاجر گفت: تو دروغ می‌گویی؛ ابراهیم مهربان‌ترین انسان­هاست و هرگز چنین کاری نمی ­کند!

شیطان گفت: قسم به پروردگار آسمان و زمین و کعبه، که او در حال کشتن فرزندش می‌باشد؛ دیدم بچه را خوابانده و کارد دست اوست.

سپس گفت: می­دانی چرا حضرت ابراهیم فرزندش را ذبح می­ کند؟ زیرا ابراهیم عقیده­ دارد که خدا به او امر کرده فرزندش را ذبح کند.

هاجر جواب داد: اگر ابراهیم عقیده‌­اش این است، بر او واجب است که امر خدا را اطاعت کند و فرزندش را ذبح نماید و اگر امر خدا باشد، منِ مادر نیز راضی هستم.

بنابر این، شیطان از مادر و پدر اسماعیل مأیوس شد.

در بعضی از روایات، بیان شده که شیطان، به سراغ حضرت اسماعیل(ع) نیز می­ رود و حضرت اسماعیل(ع) هم به او جواب منفی می‌دهد.
«وَأَقْبَلَ شَیْخٌ فَقَالَ یَا إِبْرَاهِیمُ مَا تُرِیدُ مِنْ هَذَا الْغُلَامِ قَالَ أُرِیدُ أَنْ أَذْبَحَهُ فَقَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ تَذْبَحُ غُلَاماً لَمْ یَعْصِ اللَّهَ طَرْفَةَ عَیْن فَقَالَ إِبْرَاهِیمُ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِی بِذَلِکَ فَقَالَ رَبُّکَ یَنْهَاکَ عَنْ ذَلِکَ وَ إِنَّمَا أَمَرَکَ بِهَذَا الشَّیْطَان‏ فَقَالَ لَهُ إِبْرَاهِیمُ وَیلَکَ إِنَّ الَّذِی بَلَّغَنِی هَذَا الْمَبْلَغَ هُوَ الَّذِی أَمَرَنِی بِهِ وَ الْکَلَامُ الَّذِی وَقَعَ فِی أُذُنِی فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا أَمَرَکَ بِهَذَا إِلَّا الشَّیْطَانُ فَقَالَ إِبْرَاهِیمُ لَا وَ اللَّهِ لَا أُکَلِّمُکَ ثُمَّ عَزَمَ إِبْرَاهِیمُ عَلَى الذَّبْحِ فَقَالَ یَا إِبْرَاهِیمُ إِنَّکَ إِمَامٌ یُقْتَدَى بِکَ وَ إِنَّکَ إِن ذَبَحْتَهُ ذَبَحَ النَّاسُ أَوْلَادَهُمْ فَلَمْ یُکَلِّمْهُ وَ أَقْبَلَ إِلَى الْغُلَامِ وَ اسْتَشَارَهُ فِی الذَّبْحِ ... وَ لَحِقَ إِبْلِیسُ بِأُمِّ الْغُلَامِ حِینَ نَظَرَتْ إِلَى الْکَعْبَةِ فِی وَسَطِ الْوَادِی بِحِذَاءِ الْبَیْتِ فَقَالَ لَهَا مَا شَیْخٌ رَأَیْتُهُ قَالَتْ إِنَّ ذَلِکَ بَعْلِی قَالَ فَوَصِیفٌ رَأَیْتُهُ مَعَهُ قَالَتْ ذَلِکَ ابْنِی قَالَ فَإِنِّی رَأَیْتُهُ وَ قَدْ أَضْجَعَهُ وَ أَخَذَ الْمُدْیَةَ لِیَذْبَحَهُ فَقَالَتْ کَذَبْتَ إِنَّ إِبْرَاهِیمَ أَرْحَمُ النَّاسِ کَیْفَ یَذْبَحُ ابْنَهُ قَالَ فَوَ رَبِّ السَّمَاءِ وَ الْأَرْضِ وَ رَبِّ هَذَا الْبَیْتِ لَقَدْ رَأَیْتُهُ أَضْجَعَهُ وَ أَخَذَ الْمُدْیَةَ فَقَالَتْ وَ لِمَ قَالَ یَزْعُمُ أَنَّ رَبَّهُ أَمَرَهُ بِذَلِکَ قَالَتْ فَحَقٌّ لَهُ أَنْ یُطِیعَ رَبَّه‏»
از این روایت استفاده می­ کنیم که حتّی پیغمبر خدا، آن هم یک پیغمبر اولواالعزم و قهرمان توحید، وقتی بخواهد امر خدا را امتثال کند، شیطان به سراغ او می ­رود و از او نیز مأیوس نیست؛ تا به‌گونه ­ای امر خدا عصیان شود! ولی او چون پیغمبر خداست، و هاجر(ع)چون تربیت شده‌­ی حضرت ابراهیم(ع)است، و اسماعیل(ع) چون در مکتب ابراهیم(ع)بزرگ شده، هر سه به شیطان جواب منفی می­دهند.
بنابر این، رمی جمرات در موسم حج، به ما مسلمانان می‌فهماند که در طول عمر، هر عبادتی که بخواهیم انجام دهیم، شیطان بر سر راه ماست و از انجام خیر ممانعت می­ کند و اوّلین کسی که مانع انجام خیر می‌شود، شیطان است.
حاجی چون برای ملاقات با خدا به حج رفته است، وقتی می­خواهد برای زیارت از منا به مکّه برود، شیطان مانع توجّه او می‌شود؛ برای رفع این مانع، ابتدا باید سراغ جمره‌­ی عقبه برود. طبق روایات، جمره‌­ی عقبه، مجسّمه­‌ی شیطان است. باید این دشمن از سر راه برداشته شود، تا انسان موفّق به عبادت گردد؛ این پیام رمی است.

رمی، اظهار تنفّر است و جمره مجسّمه­‌ی شیطان؛ پس انسان­ها با رمی، از شیطانی که بر سر راه آن‌ها قرار می­ گیرد تا عبادت نکنند، اظهار تنفّر می‌کنند، تا بتوانند عبادت پروردگار را بدون مانع، انجام دهند.

حدیثی از امام صادق (ع) در کتاب شریف الکافی:

«عَنْ سَیْفٍ اَلتَّمَّارِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ یَقُولُ: عَلَیْکُمْ بِالدُّعَاءِ فَإِنَّکُمْ لاَ تَقَرَّبُونَ بِمِثْلِهِ وَ لاَ تَتْرُکُوا صَغِیرَةً لِصِغَرِهَا أَنْ تَدْعُوا بِهَا إِنَّ صَاحِبَ اَلصِّغَارِ هُوَ صَاحِبُ اَلْکِبَارِ». 

امام صادق(ع) فرمودند:

شما را سفارش می‌کنم به دعا کردن؛ زیرا با هیچ چیز مانند دعا به خداوند متعال نزدیک نمی‌شوید و دعا کردن برای هیچ امر کوچکی را، به خاطر کوچک بودنش رها نکنید؛ زیرا حاجت‌های کوچک نیز به دست همان کسی است که حاجت‌های بزرگ به دست اوست.

کافی،ج ۲، ص ۴۶۷